InfoNu.nl > Hobby en Overige > Diversen > Natuurlijke lijmmiddelen

Natuurlijke lijmmiddelen

Natuurlijke lijmmiddelen In de oudheid kende en gebruikte men veel soorten dierlijke of plantaardige lijmen zoals: beenderlijm, caseïnelijm, zetmeellijm en eiwitlijm. Maar ook tegenwoordig worden deze natuurlijke lijmmiddelen nog gebruikt, voor het restaureren van (antieke) meubels en voorwerpen, voor muziekinstrumenten en in de schilderkunst.

Dierlijke lijm

Beenderlijm, vleeslijm, huidenlijm en vislijm worden ook wel “warme lijm” genoemd. Ze worden gemaakt van de beenderen, vleesresten en huiden van runderen, schapen, lammeren, konijnen of vis. Er bestaan echter enige verschillen, zo is beender- en vleeslijm een minder flexibeler lijm en wat minder snel drogend, dan vis- en huidenlijm (vooral konijnen- of hazenhuidenlijm). Beender- en vleeslijm worden daarom vaker gebruikt voor het maken en restaureren van (antieke) meubels, voorwerpen en fineerwerk, terwijl huiden- of vislijm geschikter is bij het maken van muziekinstrumenten.

Beenderlijm/ vleeslijm parels en korrels / Bron: VuurvliegBeenderlijm/ vleeslijm parels en korrels / Bron: Vuurvlieg
Tot halverwege de 20ste eeuw gebruikten meubelmakers voornamelijk deze lijmen bij het maken van meubels en fineerwerk. Het werd verkocht in de vorm van grote plakken of koeken en later in de vorm van harde gele of oranje kleurige korrels of parels.

Bereiding

Eerst is het nodig de korrels een paar uur in een laagje water te laten weken. Daarna kan de geweekte lijm “au bain Marie” worden gesmolten en verwarmd, totdat een gladde stroperige massa ontstaat. Hiervoor bestaat een speciale tweedelige gietijzeren lijmpot. De buitenste pot is voor water en de binnenste pot, die in de buitenste pot komt te hangen is voor de geweekte lijmkorrels. Normaal is dit ± 1 deel korrels en 1,5 tot 2 delen water. De lijm kan op deze manier rustig smelten en heet worden (tot ca. 70º), zonder te verbranden. Eventueel kan er extra water worden toegevoegd om de lijm dunner te maken.
Zowel de lijmkorrels als de speciale lijmpot zijn verkrijgbaar bij speciaalzaken voor houtbewerkers of antiekrestauratie.

Gebruik

Wanneer de lijm warm is en de juiste dikte heeft is het belangrijk deze snel te verwerken, omdat de lijm bij het afkoelen stijf en rubberachtig wordt. Hoe dikker de lijm, des te sneller deze verwerkt moet worden. Daarom is het voor grotere oppervlakken beter wat dunnere lijm te gebruiken. Vlak voor het aanbrengen van de lijm is het nodig de te verlijmen delen eerst te verwarmen, hierdoor gaan de poriën van het hout openstaan en kan de lijm er beter intrekken. Gelijk na het opbrengen van de lijm met een kwast, moeten de delen op elkaar worden vastgedrukt en tussen verwarmde platen of klosjes hout met lijmtangen worden vastgeklemd. Overtollige lijm kan met (warm) water worden verwijderd, harde (opgedroogde) lijmresten kunnen met een beitel of mes worden weggestoken of gesneden. Na ongeveer 12 uur is de lijm droog.

Twee-delige lijmpot voor het "au bain Marie" verwarmen van lijm. / Bron: VuurvliegTwee-delige lijmpot voor het "au bain Marie" verwarmen van lijm. / Bron: Vuurvlieg

Voor en nadelen

  • Doordat beenderlijm ook weer opgelost kan worden met water (of stoom), kunnen beschadigde meubels en fineer eenvoudig uit elkaar gehaald, verwijderd of vervangen worden.
  • De lijm in de lijmpot droogt op, maar is nog ongeveer twee weken na bereiding te gebruiken door de lijm opnieuw met een beetje water te verwarmen. Bij een hoge luchtvochtigheid kan de lijm gaan schimmelen en is hij niet meer bruikbaar.
  • Een nadeel van deze lijmen is dat fineer of meubelonderdelen die hiermee zijn verlijmd, bij een te hoge of bij een te lage luchtvochtigheid kunnen loslaten, doordat de lijm zacht wordt of uitdroogt.

Caseïnelijm

Een ander natuurlijk lijmmiddel is “caseïnelijm” of “koudlijm”, deze kan koud worden verwerkt. Het wordt gemaakt van “caseïne”, een dierlijk eiwit dat in melk voorkomt. De caseïnepoeder of kaasstof waarmee de lijm wordt gemaakt is wit of lichtgeel van kleur.

Tot ongeveer 1912 onttrok men de caseïne zelf uit de melk en maakte daar samen met kalk en water lijm van. Daarna werd het in Zwitserland voor het eerst industrieel geproduceerd en tot poedervorm gemaakt. Caseïnelijm werd door houtbewerkers, boekbinders en in de schilderkunst gebruikt. Sinds ongeveer 1960 gebruiken houtbewerkers in plaats van caseïnelijm, “pvac-lijm” (polyvinylacetaat) ook wel “witte houtlijm” genoemd. Deze synthetische lijm kan met water worden verdund en heeft daarnaast als voordeel dat het erg lang houdbaar is. Er zijn verschillende soorten pvac-lijm, bv. sneldrogende of vochtbestendige.
In de schilderkunst wordt caseïnelijm nog wel veel gebruikt, als verf (tempera) of ondergrond van een paneel of schildersdoek. De verf ontstaat door caseïnelijm te mengen met een pigment. Caseïneverf is geschikt voor het beschilderen van meubels en in het bijzonder voor muren met een ondergrond van kalk, steen of gips.

Bereiding

Voor het maken van de lijm wordt de poeder eerst ongeveer een uur geweekt in water. Om de caseïne in het water te kunnen oplossen moet er kalk, borax of ammoniak aan worden toegevoegd. Door wat meer water te toe te voegen wordt de lijm dunner.
Voor zowel het maken van de lijm als de verf bestaan verschillende recepten en methoden.

Voor en nadelen

  • Het hoeft niet snel te worden verwerkt.
  • De lijm kan met water worden verdund.
  • Het is een sterke en elastische lijm.
  • Caseïnelijm is wat beter bestand tegen vocht dan beenderlijm.
  • De lijm wordt erg hard en is na enige tijd bijna niet meer oplosbaar, daarom moet overtollige lijm gelijk met water worden verwijderd.
  • De lijm kan snel bederven.

Eiwitlijm

In de schilderkunst werd en wordt het eiwit van eieren gebruikt als bindmiddel in tempera (een verfsoort en techniek). De eitempera of eiwitlijm kan dienen als verf of ondergrond op schildersdoek, maar tevens op papier, hout of een muur worden gebruikt. Het is met water te verdunnen en droogt snel.

Zetmeellijm

Zetmeel is een stof die uit planten kan worden gewonnen, vooral uit aardappelen, tarwe, mais en rijst. Behanglijm of stijfsel wordt gemaakt uit het zetmeel van aardappelen. De lijm wordt behalve voor het behangen, gebruikt door boekbinders en bij papier-maché. Zetmeellijm versterkt en beschermd papier, karton en textiel en geeft het een glanzende laag. Verder wordt het als bindmiddel gebruikt bij het maken van bepaalde voedingsmiddelen.

Mastiek / Bron: VuurvliegMastiek / Bron: Vuurvlieg

Hars en gom

Hars is een kleverige product dat voornamelijk afkomstig is van naaldbomen. De hars die uit de bast van de boom komt als deze wordt beschadigd, dient als bescherming. Hars wordt al van oudsher gebruikt als lijmmiddel. Venetiaanse terpentijn is een hars van de “Lariks decidua”, die groeit in Centraal-Europa. Het is een glanzende stroperige vloeistof met een gele of oranje kleur, die in de schilderkunst veel werd gebruikt. Mastiek is een hars van de “Pistacia lentiscus”, een struik of kleine boom die voorkomt op het Griekse eiland Chios. Het wordt o.a. door grimeurs als lijm gebruikt, voor het plakken van snorren en baarden. Daarentegen dienen harsen eveneens als ontharingsmiddel.

Gom komt (net als hars) uit de schors van bepaalde boomsoorten als deze beschadigd worden. Bekend is bv. “Arabische gom” van o.a. de “Acacia senegal” en de “Acacia seyal”. Het verschil tussen gom en hars is, dat gom kan worden opgelost in water en hars in alcohol. Gom werd gebruikt als lijm voor bv. enveloppen en etiketten en als glans- en bindmiddel in verschillende soorten verf en inkt en als verdikkingsmiddel en stabilisator in voedingsmiddelen zoals drop. Omdat gom een relatief duur product is wordt het momenteel vaak vervangen door bv. aardappelzetmeel.

Tot slot

Er bestaan nog veel meer natuurlijke lijmmiddelen, sommige zijn er in bijna elk huishouden te vinden, zoals uien en knoflook. Hiervan kan het nat of sap of de schil dienen als lijmmiddel. De meeste natuurlijke lijmmiddelen zijn eenvoudig zelf te maken en bovendien vaak duurzaam en goedkoop.

Lees verder

© 2014 - 2019 Vuurvlieg, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Het aanbrengen en afhalen van nepwimpersHet aanbrengen en afhalen van nepwimpersHeb je korte wimpers? Dan kunnen nepwimpers een uitkomst voor je bieden. Nepwimpers namelijk zorgen voor een extra mooie…
Tapijtlijm verwijderenTapijtlijm verwijderenHet verwijderen van tapijtlijm is een lastige, vervelende en meestal langdurige klus. Vooral lijmresten op een trap kunn…
Leven met een lijmallergieLeven met een lijmallergieEen lijmallergie is een allergie die niet heel erg bekend is. Meestal kunnen huisartsen ook geen verklaring vinden voor…
Eenvoudige houtverbindingen voor klussersDe tijd dat een klusser de techniek moest beheersen om op allerlei traditionele manieren houten onderdelen met elkaar te…
Lijmwijzer Lijmen & LijmtipsLijmwijzer Lijmen & LijmtipsLijmwijzer en Lijmtips. Er zijn vele lijmsoorten zoals houtlijm, epoxy-lijm, contactlijm, lijmcement, 2 componentenlijm…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Vuurvlieg
  • "Technisch handboek voor de kunstschilder", Xavier de Langlais
  • "Gereedschappen en werktuigen voor de houtbewerking", A. Rauwerda
  • https://nl.wikipedia.org/wiki/Case%C3%AFne
  • https://nl.wikipedia.org/wiki/Polyvinylacetaat
  • https://nl.wikipedia.org/wiki/Arabische_gom
  • https://nl.wikipedia.org/wiki/Mastiek_(hars)
  • Afbeelding bron 1: Vuurvlieg
  • Afbeelding bron 2: Vuurvlieg
  • Afbeelding bron 3: Vuurvlieg

Reageer op het artikel "Natuurlijke lijmmiddelen"

Plaats een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Reactie

Lief Vergauwen, 02-06-2016 16:09 #1
Kan u me vertellen waar ik caseïne kan kopen?
Lief Vergauwen Reactie infoteur, 06-06-2016
Meestal is dit verkrijgbaar bij een winkel voor kunstenaarsbenodigdheden.

Infoteur: Vuurvlieg
Laatste update: 20-09-2016
Rubriek: Hobby en Overige
Subrubriek: Diversen
Special: Meubelherstelmaterialen
Bronnen en referenties: 10
Reacties: 1
Schrijf mee!