InfoNu.nl > Hobby en Overige > Boeken > M.H. Székely-Lulofs: Rubber – Roman uit Deli, boekbespreking
recensie

M.H. Székely-Lulofs: Rubber – Roman uit Deli, boekbespreking

M.H. Székely-Lulofs: Rubber – Roman uit Deli, boekbespreking Rubber is een roman uit 1931, die destijds met zowel lof als veel kritiek werd ontvangen, maar desalniettemin een verkoopsucces werd. De literaire klassieker schetst een beeld van het leven op de rubberplantages van Deli, Sumatra, in het voormalig Nederlands-Indië. De auteur baseerde zich hierbij deels op haar eigen ervaringen met het plantersbestaan. De thematiek van deze roman is nog opvallend actueel.
Boekgegevens
Rubber – Roman uit Deli, 1931
Ingeleid door Cock van den Wijngaard
Oorspronkelijke uitgave: Amsterdam: Elsevier, 1931
3e druk, Schoorl: Conserve, 2008, gebaseerd op de
1e druk van de integrale heruitgave, nr. 14 in de Indische letteren-reeks, 1992

405 pagina’s
ISBN 978 90 5429 011 7

Samenvatting

De Amerikaanse rubbermaatschappij Sumatra Hevea Coy. heeft in het tropisch regenwoud op Deli, Sumatra, een begin gemaakt met het ontginnen van moerasgrond voor de exploitatie van rubberplantages. John van Laer, assistent bij de SHC, heeft opdracht de komst van een Nederlands plantersechtpaar voor te bereiden. Hiermee zal de eerste Europese vrouw, dankzij de afschaffing van het trouwverbod, haar opwachting op het midden in de rimboe gelegen Toemboek Tinggih maken. Eerder moesten de Hollanders zich maar met een inlandse vrouw – de njai – behelpen: minder veeleisend dan een Europese en goed voor de ontwikkeling van hun Maleis. Tot zijn recente verloving leefde ook Van Laer samen met een ‘huishoudster’, de Japanse Kiku San.

Het kersverse plantersechtpaar Frank en Marian Versteegh wil, na financiële tegenslag in Nederland, op Sumatra in ruim tien jaar voldoende sparen om bij terugkeer in Nederland een onbezorgd bestaan te leiden. Marian is in verwachting van hun eerste kind. Om Toemboek Tinggih te bereiken reist het paar, na de boottocht vanuit Europa, verder vanaf de Sumatraanse kust per spoor naar de stad Medan. De eerste kennismaking met de tropen en de onbehouwen Hollandse planters valt hen niet mee. Na een hotelovernachting vervolgen zij hun reis per trein naar Randjah, waar John van Laer hen opwacht. Hierna gaat het verder per auto. De plaats van bestemming biedt een troosteloze aanblik met smeulende en geblakerde boomresten, een gevolg van het kappen en afbranden van het oerbos, dat het veld moet ruimen voor de toekomstige rubberplantages. In primitieve hutjes wonen de Javaanse en Chinese koelies, die als slaven behandeld worden; de Europeanen wonen in primitieve huizen. Het klikt al snel tussen John en de Versteeghs; eenzelfde achtergrond schept, zeker in den vreemde, een band. John geniet van de verfrissende aanwezigheid van een vrouw als Marian; hij overweegt zelf op niet al te lange termijn zijn verloofde naar Indië te laten komen.

De dagindeling op de plantage blijkt zwaar te zijn. Om vijf uur ’s morgens al wordt de ton-tong geluid en is het tijd om op te staan, waarna de planters om half zes aan het werk moeten. Als Frank werkt, blijft Marian alleen met baboe Saïma achter. Het is een eenzaam bestaan waar, door de hoge levenskosten, een bescheiden salaris tegenover staat. De oudere planters beschouwen zichzelf als echte pioniers, maar ook voor de Versteeghs is het leven voor een deel pionieren. Marian en de andere vrouwen maken zich bovendien dagelijks zorgen over het lot van hun echtgenoten; af en toe wordt er immers een blanke door een koelie in blinde woede neergestoken. Alleen ’s avonds, als de mannen thuis zijn, is er een moment van volkomen rust.

Als Marian in het ziekenhuis moet bevallen terwijl Frank nog aan het werk is, lijkt er niemand echt belangstelling voor haar en haar kind te hebben. Gelukkig is baboe Saïma daar ineens, die oprechte interesse toont voor zowel moeder Marian als voor baby Bobbie. Met de geboorte van de baby lijkt ook het troosteloze landschap nieuw leven te zijn ingeblazen. De jonge aanplant kleurt de omgeving groen, bovendien hebben de komst van een goederentreintje en de toename van vrachtverkeer de streek verlevendigd. De Nederlanders zijn trots op de bijdrage, die zij met hun hersens en handen aan het nieuwe vaderland hebben geleverd. Wel merkt Van Laer dat Marian inmiddels haar Hollandse frisheid heeft verloren en een ietwat verlepte indruk maakt. Hij hoopt maar dat zijn verloofde Renée, die binnenkort haar opwachting in Indië maakt, niet eenzelfde lot wacht.

Voor de eerste maal in ruim een jaar bezoeken de Versteeghs in gezelschap van John van Laer de club. De planterssamenleving is strikt hiërarchisch en het gezelschap in de club groepeert zich daarom naar functie. Het hoofdkantoor wordt gerund door Amerikanen, de belangrijke functie van hoofdadministrateur wordt vervuld door de Nederlander Stoops, die twee inspecteurs onder zich heeft: Van Hemert en Terheide, die elkaar het licht in de ogen niet gunnen in hun strijd om de opvolging van de binnenkort gepensioneerde Stoops. Verder zijn er de administrateurs, die weer het gezag voeren over de assistenten. De meeste planters vertrouwen Van Hemert niet, ze vinden hem een streber. De Versteeghs vormen hier een uitzondering op, zij menen bovendien zijn vader nog van vroeger te kennen. De club is overigens een broeinest van intriges, roddel en achterklap. Het is een middel om de verveling te verdrijven en om hogerop te komen.

Er zijn veranderingen in gang gezet. Marian en Frank verhuizen na de koeliemoord op een assistent naar diens ‘estate’, dichter bij de bewoonde wereld. De functie van Stoops wordt nu bekleed door de Amerikaan Stevenson, die de twee ijverzuchtige inspecteurs gepasseerd heeft. Hij is veel vrijer en moderner dan zijn voorganger. Het leven in de plantersgemeenschap veramerikaniseert onder zijn invloed, rang speelt minder een rol, omgangsvormen worden vrijer en het leven luxueuzer. Dit laatste is te danken aan de stijgende rubberprijzen, waardoor er niet alleen veel geld binnenkomt, maar ook wordt uitgegeven. De verveling van het plantageleven wordt steeds vaker in de club verdreven. Ook wordt de persoon Ravinsky in het verhaal geïntroduceerd; een planter van Russische afkomst, die al zes jaar in Deli werkzaam is. Hij is knap, beschaafd en intelligent, geliefd bij de dames, maar ook de mannen mogen hem als collega graag. Bijna tegelijkertijd maakt ook Renée, inmiddels de echtgenote van John van Laer, voor het eerst haar opwachting in de club. Het bestaan in Indië valt haar niet mee, in Ravinsky herkent ze een soulmate; de ladykiller op zijn beurt valt voor haar charmes.

De twee worden al snel hevig verliefd. John bevroedt wel iets, maar afgeleid door zijn werk negeert hij die vermoedens; de spanningen tussen Renée en hem nemen echter toe. De situatie ondermijnt Renée’s gezondheid, zodat ze op krachten moet komen in de koelte van het hooggelegen Brastagi. John brengt haar en even lijkt de frisse berglucht wat meer warmte in hun relatie te brengen. Dan bezoekt Ravinsky Renée in Brastagi, op verlof zonder toestemming van zijn meerdere; hun verhouding is een feit. Met veel moeite houdt Renée haar relatie met Ravinsky voor John verborgen, liever zou zij hier oprecht voor uitkomen. Wanneer ze echter van John hoort dat Ravinsky door zijn ongeoorloofde verlof op staande voet ontslagen is, biecht ze haar verhouding op.

De scheiding wordt direct in gang gezet. Het verhaal neemt nog een andere dramatische wending: Bobbie, het zoontje van Frank en Marian is ernstig ziek en overlijdt korte tijd later. Zowel de Versteeghs als John zijn kapot van verdriet. Alledrie vertrekken zij met verlof naar Europa. Het wennen aan het Europese leven valt echter niet mee! Frank en Marian ontmoeten Renée en Ravinsky tijdens hun Europees verlof in Zuid-Frankrijk. Het stel leeft in alle eenvoud, verdient de kost met dansdemonstraties en is zielsgelukkig. John kan na terugkeer in Indië ‘baas’ worden en zal na een paar maanden zijn oude Japanse geliefde weer in huis nemen.

Het leven op Deli is nog materialistischer dan voorheen, in de club viert losbandigheid hoogtij. Dat de tabaksprijzen iets dalen, lijkt niemand te deren. Marian is geschokt door wat ze bij terugkeer aantreft. In een vertrouwelijk gesprek, dat noodlottige gevolgen zal hebben, tussen haar en Van Hemert komen terloops de toekomstige kansen van Frank op promotie aan de orde. Van Hemert vertelt haar over zijn nederige afkomst, een ontboezeming die hem al snel spijt. Dan kelderen de rubberprijzen onrustbarend, maar het smijten met geld gaat onverminderd door. Degenen die vrezen voor een te laag inkomen later in Nederland – ooit de aanleiding voor een bestaan op Deli – gaan in het wilde weg beleggen. Even lijkt dat uitkomst te bieden, dan klapt de rubberprijs definitief in en vallen de eerste ontslagen. De prijzen rijzen door de speculaties de pan uit, de aandelenprijzen stijgen spectaculair en dan slaat met de beurskrach op Wall Street het noodlot toe.

Stevenson, de Amerikaan die aanzette tot het fuifgedrag, vertrekt; over zijn opvolger wordt wild gespeculeerd. Wordt het Terheiden of toch Van Hemert? Die legt de laatste hand aan een namenlijst van werknemers, die noodgedwongen ontslagen worden. Aanvankelijk komt Versteegh hier niet voor in aanmerking, maar wanneer de herinnering aan het gesprek met Marian hem te machtig wordt, draagt Van Hemert Frank toch voor ontslag voor. Per brief worden Frank en Marian hiervan op de hoogte gesteld. Het overvalt met name Marian, die immers juist na haar gesprek met Van Hemert op de min of meer toegezegde promotie rekende. Na negen jaar hard werken keert het stel, met dochter Treesje, binnen tien dagen ontgoocheld terug naar Nederland, zich niet bewust van het verraad van Van Hemert, die als opvolger van Stevenson benoemd wordt.

Een omstreden klassieker

Rubber biedt in zeven hoofdstukken een kijkje in het plantersleven op Oost-Sumatra tijdens de jaren twintig van de vorige eeuw. De beurskrach van 1929 maakte een eind aan de rubberboom en het extravagante leven op de rubberplantages.

De uitgave van Rubber in 1931 zorgde voor heel wat beroering, zowel in Nederlands-Indië als in Nederland; de reacties erop zijn zowel positief als negatief. Er komen zelfs Kamervragen over de politieke impact van het boek. Door alle ophef is er veel vraag naar het boek, en al snel is het een verkoopsucces. Er volgen vertalingen naar maar liefst vijftien talen, waaronder Esperanto. In 1935 wordt het boek verfilmd; van de filmbewerking resteert alleen een ingekorte versie. Ook heeft de schrijfster het boek bewerkt voor toneel; de toneelbewerking wordt tweehonderd maal opgevoerd. Zelfs jaren later, in 1989, verschijnt Rubber nog in hoorspelvorm op de radio.

De filmbewerking die in 1936 in de bioscoop vertoond werd, was in meerdere opzichten bijzonder. Voor de buitenopnames was twee maanden lang op Sumatra gefilmd, voor die tijd nog erg ongewoon. In Nederland waren bewegende beelden uit de kolonie schaars; bestaande filmbeelden werden meestal alleen in besloten kring bekeken. En dan ging het ook nog eens om de verfilming van een spraakmakend boek van een omstreden auteur.
De filmversie was echter wel van wat scherpe kantjes ontdaan. De verleider, in de film geen Hongaar maar een Rus, komt voortijdig aan zijn einde: vermoord door een inlander. Het huwelijk van de hoofdpersonen is daarmee gered. De film, geregisseerd door Gerard Rutten en Johan de Meester, kreeg de goedkeuring van de recensenten, ook omdat de sociale satire wel echt ergens over ging. Dit in tegenstelling tot volkse, luchtige films als ‘De Jantjes’.
Tal van beroemde acteurs uit die tijd speelden een rol, waaronder Jules Verstraete, Enny Meunier en de latere Hollywoodacteur Frits van Dongen. Ook voor Ph. la Chapelle, de zoon van schrijfster Suze la Chapelle-Roobol, was een rol in deze film weggelegd.

… en een omstreden auteur

Niet alleen in de roman Rubber wordt schande gesproken van een buitenechtelijke relatie. Hetzelfde overkwam de auteur, toen ook zij van haar echtgenoot, de planter Doffegnies, ging scheiden. En net als Renée trouwt zij met eveneens met een Oost-Europeaan, in dit geval de Hongaar Lazlo Székely, die ook in de rubber werkzaam was. Daarnaast tekende hij karikaturen voor het weekblad Sumatra, en vraagt Madelon korte verhalen over het plantersleven voor dit blad te schrijven. Voor een gedeelte is de roman dan ook op autobiografische gegevens gebaseerd: de in Nederlands-Indië geboren schrijfster Madelon Székely-Lulofs heeft het plantersbestaan zelf gedurende zo’n twaalf jaar meegemaakt.

Het echtpaar Székely keert in 1930 definitief naar Europa, om zich in Hongarije te vestigen. Ze lijken genoeg geld te hebben om daar gerieflijk te kunnen leven. Door tegenslag raken zij hun kapitaal echter kwijt, waardoor Madelon zich genoodzaakt ziet snel een bron van inkomsten te vinden. Het schrijven moet hierbij uitkomst bieden. Naast een aantal verhalen en de roman Emigranten werkt ze aan Rubber, waar ze al eerder een opzet voor gemaakt had. Niet voor niets staat aan het eind van de roman:
Telok-Dalam – Budapest.
Dec. 1929 – Juni 1931.


Binnen een paar maanden is die roman voltooid. Achteraf spijt het de schrijfster dat ze te weinig tijd voor de voltooiing ervan heeft genomen, hoewel de spontane schrijfwijze ook zijn bekoring heeft. Bovendien slaagt zij in haar opzet Nederlanders, niet vertrouwd met het leven in de kolonie, zonder al te expliciete uitleg daarover, voor haar ‘exotische’ roman te interesseren.
In elk geval heeft zij in zakelijk opzicht haar doel bereikt, aangezien het verkoopsucces haar een aardig bedrag oplevert. Na haar debuutroman volgen, eveneens in hoog tempo, meer internationale bestsellers van haar hand. Daarnaast vertaalt het echtpaar, zowel gezamenlijk als ieder voor zich, een groot aantal romans vanuit het Hongaars naar het Nederlands.

In 1938 gaat het echtpaar Székely in Nederland wonen; Lazlo, die niet alleen literatuur vertaalt maar ook zelf schrijft, keert in 1941 echter terug naar Hongarije en overlijdt daar in 1946. De schrijfster woont tijdens de Tweede Wereldoorlog en erna in Nederland, waar zij in 1941 nog een roman publiceert, opnieuw een internationaal succes. Na de Tweede Wereldoorlog volgen nog twee romans, maar het succes blijft ditmaal uit. Ten tijde van haar overlijden in 1958 is Madelon Székely-Lulofs een al bijna vergeten auteur.

De boekuitgave

In 1952 verschijnt Rubber als Salamanderpocket, ingekort en bewerkt door de schrijfster zelf; de samenhang van het boek komt dit niet ten goede. Er volgen nog diverse herdrukken en heruitgaven.

De hier besproken uitgave is gebaseerd op de oorspronkelijke uitgave uit 1931. De gehanteerde spelling is eveneens van toen:
Ze zweeg een korten tijd…, een flesch bier, Ze hoorde niet zijn stillen zucht, … zijn kleeren zóó uit te vouwen en te leggen… zijn enkele voorbeelden hiervan.

Bovendien maakt de schrijfster veel gebruik van accenten om nadruk aan te geven:
Maar als het steeds verbeide moment er wás, dan was hij te moe om veel te zeggen, was dat eerste oogenblik van het terug te zien élken dag wéér even een teleurstelling, die néérvocht, zich beheerschend om hém, en dan stelde ze …

Verder staat de tekst vol puntjes, waar niet iedereen gecharmeerd van is, zowel in de lopende tekst als in de dialogen:
‘Ja zeker, mevrouw… natuurlijk komt hij. Vanmiddag denk ik…’
Terwijl ze sprak ruimde de zuster vulg de instrumenten weg. Ze had nog veel te doen… De patiënt op kamer twee, dat zou wel dysenterie worden… dan de twee inlandsche vrouwen, die in het inlandsch hospitaal lagen te bevallen… daar moest ze ook nog even kijken…


Actuele thematiek

Hoe belangrijk het boek voor de (politieke) beeldvorming over Nederlands-Indië is geweest, blijkt wel uit het feit dat de permanente expositie Het van Indië van Museum Bronbeek in Arnhem er een aparte vitrine aan heeft gewijd.

Eigenlijk is Rubber anno 2010 nog altijd een verrassend modern boek. Veramerikanisering, het grote graaien en zelfverrijking, een financiële crisis en kelderende aandelen, het smijten met geld en leven op de pof, slechte arbeidsomstandigheden en uitbuiting; allemaal thema’s die door een zwakke economie, de bankencrisis, globalisering en liberalisering van de markt actueel zijn. Ook de seksuele uitspattingen en drinkgelagen houden de gemoederen, zij het op een iets ander niveau, opnieuw bezig. De tweedeling tussen de oudere en jongere generatie speelt eveneens een rol.
Opvallend is tevens de wijze waarop de schrijfster tegen de ecologische aspecten van de plantage-aanleg aankijkt. Gezien de huidige strijd om het behoud van het tropisch regenwoud, is ook dit thema van het boek behoorlijk actueel. Met de toegenomen globalisering is ook de ontheemding een thema van deze tijd. In diverse passages in het boek beschrijft de auteur het gevoel van nergens thuishoren, dat ontstaat door het het leven in verschillende samenlevingen: het weten dat vriendschappen slechts tijdelijk zijn, de heimwee die je op elke plek overvalt, de bijbehorende eenzaamheid.

Een laatste, maar niet minste thema, in de roman is verraad c.q. ontrouw. Mensen die, ontrouw aan zichzelf, hun goede naam te grabbel te gooien; die hun voornemen veel te sparen, om later (in het moederland) te kunnen genieten van een goed pensioen, overboord zetten. Er is sprake van ontrouw binnen het huwelijk, wanneer Renée haar echtgenoot met een ander bedriegt; ambitie, verraad en bedrog binnen de werksfeer wanneer Van Hemert Frank voor ontslag voordraagt. En al is iedereen in het boek min of meer slachtoffer, toch komen degenen die het meest zichzelf blijven er nog het beste van af.
Misschien niets nieuws onder de zon, maar zeker de moeite van het lezen waard!

Lees verder

© 2010 - 2019 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Ontmoeting met de dood - verhalen van M.H. Székely-LulofsrecensieOntmoeting met de dood - verhalen van M.H. Székely-LulofsOntmoeting met de dood is een postuum uitgebrachte verhalenbundel met een bijzondere ontstaansgeschiedenis. De verhalen…
Vladimir Nabokov – LolitaIn 1955 werd de eerste versie van de roman van Vladimir Nabokov gepubliceerd in het Engels. Het boek dat voor veel opsch…
De alter ego's van celebrities: Roman ZolanskiHij is misschien wel net zo beroemd als de rapdiva zelf: hij is anders, hij is homo en hij duikt op in meerdere raptekst…
Hoe wordt rubber gemaakt?Rubber is de belangrijkste grondstof van vele producten. Denk bijvoorbeeld aan autobanden. Rubber wordt gewonnen uit lat…
Havaianas slippers, wat zijn dat voor flip flops?Havaianas slippers, wat zijn dat voor flip flops?Havaianas teenslippers zijn hippe flip flops slippers of sandalen, die in de zomer van 2010 zelfs hipper zijn dan de pop…
Bronnen en referenties
  • Rubber, dvd uit de reeks Nederlandse Filmklassiekers, Filmmuseum

Reageer op het artikel "M.H. Székely-Lulofs: Rubber – Roman uit Deli, boekbespreking"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 08-04-2016
Rubriek: Hobby en Overige
Subrubriek: Boeken
Special: M.H. Székely-Lulofs
Bronnen en referenties: 1
Recensies…
Deze rubriek bevat artikelen welke naast objectieve informatie ook subjectieve informatie in vorm van een recensie bevat.
Schrijf mee!