InfoNu.nl > Hobby en Overige > Boeken > Maria Dermoût’s Verzameld werk, boekbeschouwing
recensie

Maria Dermoût’s Verzameld werk, boekbeschouwing

Maria Dermoût’s Verzameld werk, boekbeschouwing In 'Verzameld werk' is bekend en minder bekend werk van Maria Dermoût opgenomen. Zij wordt gezien als een Nederlands-Indische schrijfster, al werd haar werk pas lange tijd na haar Indische jaren in Nederland uitgebracht. Het verhaal 'Toetie' vormt een fraai voorbeeld van een aantal inhoudelijke kenmerken in het werk van deze schrijfster.

Verzameld werk

Verzameld werk van schrijfster Maria Dermoût verscheen postuum in 1970 en beleefde een aantal herdrukken. In de tweede druk uit 1974 werd een tweetal niet eerder gebundelde verhalen aan de verzameling toegevoegd. In tegenstelling tot de hierna besproken editie uit 2008, met een nawoord van Hella S. Haasse, is het nawoord bij de editie uit 2000 geschreven door Kester Freriks.

Boekgegevens
Maria Dermoût – Verzameld werk
Met een nawoord van Hella S. Haasse
678 pagina’s
Querido Amsterdam, 2008, 7e druk
ISBN 978 90 214 3403 2

Inhoud

  • Nog pas gisteren, 1951
  • Spel van tifa-gongs, 1954
  • De tienduizend dingen, 1955
  • De juwelen haarkam, 1956
  • De kist, 1958
  • De sirenen, 1963
  • Donker van uiterlijk, 1964
  • Niet eerder gebundelde verhalen
  • Nawoord

Beknopte beschrijving

Met Nog pas gisteren maakte Maria Dermoût in 1951 op 63-jarige leeftijd haar debuut. Toen zij in 1949 de stoute schoenen aantrok en haar werk onder de aandacht bracht van auteur Johan van der Woude, koos hij deze novelle over een gefingeerde jeugd op Midden-Java om bij uitgeverij Querido uit te brengen. Het boek bevat autobiografische elementen en herinneringen aan de eigen jeugd van de auteur, hoewel zij zelf al op leeftijd was en inmiddels heel wat jaren in Nederland woonde. Op internet zijn diverse boekbesprekingen met een uitgebreide samenvatting te vinden.

Het succes van het debuut krijgt een vervolg met de uitgave van een verhalenbundel: Spel van tifa-gongs, vier vertellingen die in de historische context van de Molukken zijn gesitueerd.

Vlak daarna verschijnt de enige grote roman van Maria Dermoût, De tienduizend dingen, waarmee de auteur ook internationaal succes boekte. Net als bij haar debuutnovelle was zij al vele jaren eerder begonnen met het schrijven ervan.
Op het eerste gezicht lijkt ook dit werk een verhalenbundel, met daarin vijf verhalen waarin een moord gepleegd wordt. In het zesde en laatste verhaal verschijnen de slachtoffers en hun moordenaars in een visioen aan de hoofdpersoon en blijkt de roman een raamvertelling te zijn. Plaats van handeling is een oude specerijplantage – ‘thuyn’ – op een eiland van de Molukken, waar de hoofdpersoon zich ontwikkelt van jong meisje tot oude vrouw. Het boek is gebaseerd op aantekeningen die Maria Dermoût maakte toen zij, tijdens dienstreizen van haar echtgenoot, veel tijd alleen op Ambon doorbracht.
Ook van dit werk zijn op internet uitgebreide boekbesprekingen te vinden.

De juwelen haarkam bestaat uit een vijftal verhalen over kunstzinnige oosterse objecten, die een bepaalde betovering uitoefenen op de bezitters en beschouwers ervan. De kist vormt met negen verhalen het kader voor een aantal overleveringen uit de Hindoe-Javaanse historische traditie. Na haar dood wordt De sirenen uitgebracht, een verhalenbundel met negen verhalen, waaronder een drietal slangenverhalen. De diverse verhalen zijn onafhankelijk van elkaar ontstaan in de loop van Dermoût’s leven.

Ook Donker van uiterlijk is een postume uitgave, bestaande uit slechts twee langere verhalen: De prinses van het eiland en Toetie. In dit boek verschuift het perspectief, in tegenstelling tot het grootste deel van Dermoût’s werk, van Indië naar Nederland.

Resten nog de niet eerder gebundelde verhalen De vuurvliegjes en De kenari-vrouw, die in 1974 aan het verzameld werk van Maria Dermoût werden toegevoegd. Het eerste is een kort verhaal over de kortstondige verliefdheid tussen een jonge blanke freule en een donkere inlandse man. Ter gelegenheid van haar 18e verjaardag wordt een bal gegeven, waarbij de freule in een baljurk getooid gaat waarin vuurvliegjes verwerkt zijn. Het tweede verhaal vertelt over een inlandse vrouw die kenarinoten zoekt en haar band met een dromerig jongetje. Het kind wordt ernstig ziek en het verhaal neemt een onverwachte wending.

Korte biografische schets

Bij een auteur die zo uit de eigen herinnering put bij het schrijven, mag een korte levensbeschrijving niet ontbreken.
Kort na de geboorte op Midden-Java in 1888 van Helena Anthonia Maria Elisabeth Ingerman – de eigenlijke naam van Maria Dermoût – sterft haar moeder; een vrouw waarover tal van geruchten de ronde doen. Marietje heeft haar moeder dus nooit gekend. De familie van vaderszijde verblijft dan al een aantal generaties in het voormalig Nederlands-Indië. Haar vader hertrouwt in 1894 en de familie vestigt zich op een suikerplantage op Java. Hieraan voorafgaand vertrok de jonge Maria twee keer voor een kort verblijf naar Nederland, nu zou ze tot 1900 op de suikerplantage blijven. Zij wordt onderwezen door haar stiefmoeder, totdat ze in 1900 voor korte tijd naar kostschool in Soerabaja wordt gestuurd, om al snel naar een middelbare school in het moederland te vertrekken.

In Haarlem kwam Maria bij een kostgezin in huis. Zij zou haar school in Nederland niet afmaken, omdat zij in 1905 als leerlinge van de vierde klas gymnasium, in gezelschap van haar vader naar Indië terugkeerde. De schooltijd was niet bijzonder gelukkig, wel maakte Maria er kennis met Aldert Brouwer, voor wie ze haar levenlang een bijzondere vriendschap koesterde.
Die warme gevoelens ten spijt verloofde ze zich nog in 1906 met de jurist Isaac Dermoût, een jaar later was hun huwelijk een feit. Tot 1933 woonde het echtpaar in tal van plaatsen op vooral de Molukken en Java. Haar echtgenoot bekleedde de belangrijkste rechterlijke posten in Indië, terwijl Maria de zorg voor hun twee kinderen en het huishouden op zich nam. Ook werkte zij aan haar verhalen en aantekeningen.

De zwakke gezondheid van zowel haar echtgenoot als van haarzelf maakt, wanneer de jurist Dermoût in 1933 gepensioneerd wordt, een terugkeer naar Nederland noodzakelijk. Vanaf 1943 pakt Maria Dermoût het schrijven weer op en put zij uit haar vroegere geschriften en uit haar herinneringen aan de Indische jaren. Haar echtgenoot maakt de publicatie van haar eerste boek nog mee, korte tijd erna overlijdt hij. Maria Dermoût zelf overlijdt in 1962. Haar werk wordt tijdens haar leven bekroond met drie literaire prijzen.

Maar liefst twee auteurs hebben een biografie gebaseerd op het leven van Maria Dermoût geschreven:
Johan van der Woude, Maria Dermoût: de vrouw en de schrijfster, Nijgh & Van Ditmar, 's-Gravenhage 1973
Kester Freriks, Geheim Indië: het leven van Maria Dermoût 1888—1962, Querido, Amsterdam 2000

Inhoudelijke kenmerken en bronnen van inspiratie

Kenmerkend voor het werk van Maria Dermoût is de oosterse invloed, die terug te vinden is in de beschrijvingen van landschappen, voorwerpen en personen, zelfs wanneer de plaats van handeling in Nederland gesitueerd is. Die sfeer komt voort uit haar leven in Indië, waar ze voor een groot deel de inspiratie voor haar verhalen opdeed, en verleent haar werk een zekere weemoed. Enerzijds zijn er schoonheid, magie en verstilling, anderzijds wreedheid, dreiging en het duister in haar werk terug te vinden: goed tegenover kwaad, Oost tegenover West.

Vier personen zijn van invloed geweest op het werk van Maria Dermoût. Op Ambon waren dat vriendin Johanna Louisa van Aart, die model heeft gestaan voor de hoofdpersoon uit De tienduizend dingen ‘mevrouw van Kleyntjes’; zij was het ook die de schrijfster attent maakte op het werk van de 17e-eeuwse natuuronderzoeker Georg Everhard Rumphius, wiens nagelaten werk duidelijk schatplichtig is aan De tienduizend dingen. Dan is er nog huisnaaister Louisa, die eveneens een rol speelde in het leven op Ambon. De streekverhalen die zij vertelde, vormden met de historische informatie over de Hindoe-Javaanse cultuur, verzameld door François Valentijn, eveneens een bron van inspiratie voor het verhalend werk van Maria Dermoût.

Een ander terugkerend kenmerk in haar werk is de (groot)ouder-(klein)kindrelatie in verschillende verschijningsvormen, (met als substituut hiervan de relatie leraar – leerling), vaak nog belangrijker dan de relatie van het ouderpaar zelf. Soms is de relatie hecht, soms problematisch, met name wanneer het kind zich losmaakt van de ouder(s). Een treffend voorbeeld hiervan vormt Toetie, het tweede verhaal uit Donker van uiterlijk, waarin lief en leed van een echtpaar op leeftijd wordt geschetst en waarbij de relatie man – vrouw tevens de verhouding westerling – oosterling symboliseert.

Toetie, samenvatting

Het oudere echtpaar Charles en Toetie ontvangt een schrijven dat hun jongste zoon ‘kleine Tsjalie’ wegens valsheid in geschrifte zes jaar celstraf opgelegd heeft gekregen. Het echtpaar woont in Indië, de gevangenis van ‘kleine Tsjalie’ staat in Londen. Voor de Indische Toetie is dit de aanleiding een familieraad te houden, waar zij in het geheim de voorbereidingen voor treft.

Nu gaat het verhaal terug in de tijd. Aangestoken door de opwindende verhalen over Java, die de buurman – een professor in de Maleise taal en de vader van zijn vriendje – vertelt, kiest de jonge Charles tegen de wens van zijn ouder voor een carrière in Indië. Eenmaal in de Oost aangekomen, verloopt het begin van zijn loopbaan stroef. Charles vindt troost bij de onschuldige Toetie, een Aziatisch kindermeisje dat door haar Hollandse vader is erkend. Hij laat zich verleiden door haar vrolijke karakter en haar mooie verschijning en noodgedwongen komt het tot een huwelijk.

Al snel heeft het stel drie zoontjes, waarna een vierde kind kort na de geboorte sterft. Toetie is dan vijfentwintig en voelt zich al oud. Met de nalatenschap van haar vader en de uiteindelijke voorspoed in de loopbaan van Charles is er ruimte voor de geboorte van nog eens drie kinderen, ditmaal meisjes. Dan is Charles aan de beurt voor Europees verlof. Uit schaamte voor de Indische Toetie en zijn minder begaafde dochter Dolly besluit Charles alleen de drie jongens mee naar zijn ouders in Nederland te nemen. Zij blijven vanwege het onderwijs in Nederland achter.

Als Charles na vijf jaar! terugkomt, krijgen hij en Toetie nog twee zoontjes. Charles is nu gouverneur van Atjeh en niet helemaal onkreukbaar waar het corruptie betreft. De relatie tussen Toetie en hem is op een dieptepunt beland. Charles heeft spijt van zijn huwelijk met zijn Aziatische vrouw, een Hollandse zou beter bij zijn positie passen. Naarmate de jaren vorderen, wordt zij in zijn ogen steeds donkerder van uiterlijk. Wel houdt Charles oog voor haar schoonheid. Toch blijkt de vroegere hartstocht ongemerkt plaats te hebben gemaakt voor genegenheid. Niet langer bedrijven zij in bed de liefde, wel voeren zij nachtelijke gesprekken. Met name het wel en wee (met de nadruk op dat laatste) van de inmiddels volwassen kinderen is daarbij onderwerp van gesprek.

Tijdens het familieberaad worden alle aanwezigen verrast door het besluit van Toetie om alleen naar Londen af te reizen, zodat zij eens in de zes weken ‘kleine Tsjalie’ in de gevangenis kan bezoeken. Toetie, de bescheiden vrouw die geen enkele andere taal spreekt, besluit in sarong en kabaai en op slippers naar Engeland te reizen en daar zes jaar te blijven. De trouw aan haar kinderen is nog sterker dan de trouw aan haar echtgenoot.

Wanneer zij na al die jaren terugkeert, zonder ‘kleine Tsjalie’, is het alsof de beide echtgenoten weer even teruggaan in de tijd. Er is de triomf dat ze het alletwee op eigen kracht hebben gered en de vreugde van het weerzien. Heel even wint de relatie tussen de echtelieden het van die met hun kinderen.
Niet lang erna overlijdt Toetie, spoedig gevolgd door Charles.
© 2010 - 2019 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Vrouwen van de profeet Mohammed (vzmh): MariaMaria was een vrouw van christelijke komaf. De bronnen zijn niet helemaal duidelijk of ze zijn vrouw was of een concubin…
Het leven van Maria MagdalenaMaria Magdalena nam een bijzondere plaats in in het leven van Jezus Christus. Als zijn meest geliefde leerling, staat Ma…
Terug naar de kust... Geen film voor hartlijders!recensieTerug naar de kust... Geen film voor hartlijders!Terug naar de kust is een Nederlandse speelfilm geregisseerd door Will Koopman. De thriller is gebaseerd op het gelijkna…
recensieBoekrecensie - Ik stond laatst voor een poppenkraam, MosterdIn dit boek vertelt een moeder over haar dochter Maria die in handen valt van een loverboy. Haar dochter zit net op de m…
Het feest van Maria BoodschapHet feest van Maria BoodschapNegen maanden voordat Jezus Christus geboren werd kreeg Maria een bezoek van de Engel Gabriël. Gabriël werd als Hemelse…

Reageer op het artikel "Maria Dermoût’s Verzameld werk, boekbeschouwing"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 21-03-2011
Rubriek: Hobby en Overige
Subrubriek: Boeken
Recensies…
Deze rubriek bevat artikelen welke naast objectieve informatie ook subjectieve informatie in vorm van een recensie bevat.
Schrijf mee!