InfoNu.nl > Hobby en Overige > Boeken > De smaak van verlangen, boekbespreking
recensie

De smaak van verlangen, boekbespreking

De smaak van verlangen, boekbespreking De smaak van verlangen – droomrecepten en verhalen uit bezet Nederlands-Indië is niet zomaar een receptenboek. De basis voor het boek was de honger die de in de burgerkampen in Nederlands-Indië geïnterneerde vrouwen kwelde. Om even aan hun hongergevoel te ontsnappen, droomden zij weg bij de lekkerste recepten. Naast de recepten besteedt het boek niet alleen aandacht aan de bezettingsperiode, maar ook aan de omstandigheden van voor en na de oorlog.

Besproken boek

De smaak van verlangen – droomrecepten en verhalen uit bezet Nederlands-Indië

Cathelijne van den Bercken (recepten), Idefiks idee-ontwerpers in samenwerking met Uitgeverij Artemis, Amsterdam 2007.
Naast Cathelijne van den Bercken schreven en werkten Esther Captain, Elwin Swinkels e.a. mee aan deze publicatie, waarvan Hellen Kooijman de eindredactie voerde.

Over het boek

Het boek heeft een voorwoord van politica Mei Li Vos en Legermuseumdirecteur Dirk Staat; verder bestaat het boek uit de delen Zoet en Bitter. Ieder van de twee delen begint met een hoofdstuk Verdieping, waarin de omstandigheden rond het ontstaan van de recepten uit de doeken worden gedaan. De hoofdstukken zijn geïllustreerd met foto’s van Indië destijds en van het Indonesië van nu. In zowel Zoet als Bitter volgen dan interviews met vrouwelijke overlevenden van binnen of buiten de kampen. Daarna worden de recepten beschreven.

Interviews Zoet en Bitter

In het boek staan dertien vrouwenportretten, gefotografeerd in zwart-wit, met elk één pagina tekst waar de geïnterviewde vrouwen die of in of buiten het kamp de oorlog overleefden over hun honger- en voedselbeleving vertellen. Ze verzamelden zelf ook recepten. Een van de vrouwen is Molly Kooijmans-Roukens, die samen met Mary Brückel-Beiten, de vrouw die Nederland vertrouwd maakte met de rijsttafel en de initiatiefneemster van de Tong Tong Fair was, in het kamp zat. In 1972 werd het boek Nederlandse vrouwen in een Japans interneringskamp in woord en beeld uitgegeven. Zwart-wit tekeningen van Molly Kooijmans-Roukens werden door Mary Brückel-Beiten van tekst voorzien, met de bedoeling voor de jongere generaties zichtbaar te maken wat zich tijdens de internering had afgespeeld. Ook illustreren de tekeningen de boekuitgave Aan de zus van Anton – Dagboek, brieven en tekeningen uit Indië 1942 – 1945 van Mary Brückel-Beiten.

Zoet

In de Verdieping bij dit deel gaat Esther Captain in op het fenomeen van het verzamelen van recepten tijdens de Japanse bezetting. Ook komen de eetgewoonten en de wijze waarop in de Nederlands-Indische samenleving voor de oorlog de maaltijd bereid werd aan de orde. Vervolgens wordt ingegaan op de oorlog in Nederlands-Indië en de gevolgen ervan voor de bevolking, zowel de Europese, de Indo-Europese als de Aziatische. Het opsluiten van met name Europeanen in burgerkampen, de groep Indo-Europeanen die buiten de kampen moest zien te overleven, de krijgsgevangen gemaakte militairen, de Aziatische bevolking die buiten de kampen eveneens gevaar liep, al deze aspecten worden kort belicht.

Het schrijven van kampdagboeken wordt genoemd. Iets wat door de Japanners verboden was, maar wat door sommigen toch gedaan werd, ondanks het verbod en het gebrek aan materiaal om te (be)schrijven. Of het opschrijven van recepten ook niet toegestaan was, is onbekend. Het gebeurde in elk geval op grote schaal. Eigenlijk merkwaardig, dat Nederlandse vrouwen die in Nederlands-Indië nauwelijks zelf kookten, al die recepten verzamelden; Captain geeft een aantal redenen. Het was hun remedie tegen de knagende honger. Ook zorgde het praten over eten en uitwisselen van recepten voor sociale contacten, het doodde de tijd op prettige wijze en het was toekomstgericht en – afhankelijk van het gerecht – ook op het verre moederland gericht.

De recepten namen de vorm van een visioen aan. En al stonden ze na de oorlog nog altijd op papier, ze werden nooit gerealiseerd. Pas bij het schrijven van het boek werden de droomrecepten ook werkelijkheid.

Droomrecepten

Het eerste deel wordt afgesloten met de droomrecepten. Veel cakes en taarten, maar ook luxe hapjes, Hollandse schotels, internationale en Indische gerechten worden beschreven, drieëndertig in totaal. Op de linker bladzijde het handgeschreven origineel uit de oorlogstijd, op de rechterpagina het (aangepaste) en gefotografeerde recept.

Bitter

De bittere noodzaak van voeding ervaart men pas in tijden van schaarste. Wat dat betreft staat de periode in de kampen in schril contrast met de onbezorgde tijd van daarvoor. In het begin konden de geïnterneerden, met name wanneer ze ondergebracht waren in woonhuizen, in kleine groepjes met elkaar koken. In barakkenkampen werd in de gaarkeukens gemeenschappelijk gekookt door een keukenploeg.

Tijdens de interneringsperiode liep het aantal door de Japanners vastgestelde calorieën van de rantsoenen snel terug van ongeveer 1600 naar 800 – 1200 per persoon per dag. In werkelijkheid was dit vaak nog minder, en dan ook nog van slechte kwaliteit: het voedsel zat vol ongedierte, vuil en was vaak al bedorven. Dit had tot gevolg dat de geïnterneerden over de afscheiding rond het kamp (gedek) eigendommen tegen voedsel met de Indonesische bevolking probeerden te ruilen en het kamp binnen te smokkelen (gedekken).

Mensonterende omstandigheden

Omdat het civiele bestuur van de kampen verruild werd voor een militair bestuur (na 7 november 1943; op Java en Sumatra na 1 april 1944) werden kampen samengevoegd. Gevangenen werden op transport gezet in geblindeerde treinwagons, die in de hitte urenlang stilstonden. Er waren geen toiletvoorzieningen of frisse lucht; uitgeput van de zware reis moesten soms nog kilometers met bagage te voet worden afgelegd om het nieuwe kamp te bereiken. Door verzwakking en uitputting stierven veel geïnterneerden tijdens het transport.

Door de samenvoeging waren er een paar extreem grote kampen ontstaan, met meer dan 10.000 vrouwen en kinderen. Er restte in zo’n geval slechts een slaapplek van ongeveer 50 cm breed. Het nieuwe bewind bracht ook lijfstraffen en collectieve straffen met zich mee, soms bestaande uit enkele dagen geen eten.

Een van de gevolgen van de zeer slechte omstandigheden was ondervoeding, al deed men nog zoveel moeite om creatief met wat er voorhanden was om te gaan. Ratten, slangen, slakken en insecten stonden regelmatig als aanvulling op het menu en vormden een schril contrast met de droomrecepten. Zoals één van de geïnterviewden zegt: ‘Het was de hel. Een hongerkamp. De mensen stierven als ratten.’

De symboliek van voedsel

Sommige recepten, zoals oranjeschilletjes, stonden symbool voor de band met het moederland en werden gezien als een symbolische daad van verzet. Ook voedsel- of kledingcombinaties in de kleuren van de vlag werden als zodanig beschouwd. Wanneer de Japanners achter dit symbolische verzet kwamen, werden degenen die zich daaraan schuldig hadden gemaakt zwaar gestraft.

Na de capitulatie van Japan op 15 augustus 1945 was het probleem van de honger niet meteen opgelost. Bovendien brak meteen erna de bersiap-periode aan, waarbij Indonesische jongeren zich tegen de Nederlanders, Indische Nederlanders, Chinezen en andere verdachten richten. Snel erna vertrokken een groot deel van hen naar Nederland. Bij gebrek aan opvang door familie kwam een aanzienlijke groep terecht in de zogenaamde contractpensions, waar de levensstijl sterk afweek van het leven in de tropen. Zelf Indisch koken was niet toegestaan, maar velen probeerden dit tegen alle verboden in toch, al werd dat ook nog eens bemoeilijkt door het ontbreken van de Indische kruiden en ingrediënten.

Inburgering van de Indonesische keuken

Mary Brückel-Beiten nam in deze periode het voortouw in haar streven de Hollanders vertrouwd te maken met de Indische keuken, aangepast aan de Hollandse smaak en met Nederlandse vervangers voor de Indische producten. En met succes, want tegenwoordig zijn Indisch eten en de benodigde ingrediënten volop verkrijgbaar. De Indonesische keuken is niet alleen een droom, de gerechten kunnen vandaag de dag gemakkelijk bereid worden. Ook de Chinees-Indische restaurants, die vandaag niet meer uit ons bestaan zijn weg te denken, hebben hun steentje bijgedragen aan het promoten van Indische gerechten.

Oorlogsrecepten

De recepten die bij het bittere deel van het boek horen, zijn speciaal voor het boek uit het geheugen met de hand geschreven. Het zijn er zes, waaronder sambal hond en een recept voor insecten en slakken. Natuurlijk wijken de voor het boek bereide recepten af van het origineel, ook hier is weer een – logische en terechte – tegemoetkoming aan de Hollandse smaak (en emotie) gedaan.

Concluderend

Wie graag meer wil weten over de historie van de eetcultuur en de Indische keuken van zowel voor, tijdens als na de Tweede Wereldoorlog komt met dit boek aan zijn trekken. Ook de geschiedenis van de internering en de bezetting ten tijde van de Japanners wordt duidelijk beschreven. De interviews met betrokkenen verlevendigen het geheel; de recepten zijn divers en – voor wie dat wil – meestal eenvoudig te bereiden.

Lees verder

© 2009 - 2019 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Jeugdboekenschrijfster Tonke DragtTonke Dragt werd vooral beroemd met haar boek De Brief voor de Koning, dat in 2004 zelfs met de Griffel der Griffels wer…
Umami: de vijfde smaakmijn kijk opUmami: de vijfde smaakIk las laatst met fascinatie een artikel in het Nederlands Tandartsenblad over klachten over smaak. Natuurlijk gaat dat…
Oefeninterlands Nederlands elftal 2013 (speelschema Oranje)Oefeninterlands Nederlands elftal 2013 (speelschema Oranje)Ook in 2013 zal het Nederlands elftal meerdere oefeninterlands spelen. Er zal begonnen worden met een thuiswedstrijd teg…
Seksuele disfuncties: libidostoornissenSeksuele disfuncties: libidostoornissenHoewel (zeker van mannen) gedacht wordt dat men altijd zin in seks heeft, blijkt dit in de praktijk niet zo te zijn. De…
Museums over de geschiedenis van Nederlands-IndiëMuseums over de geschiedenis van Nederlands-IndiëIn Nederland zijn er verschillende museums die over de geschiedenis van Nederlands-Indië gaan. Dit was de grootste Neder…
Bronnen en referenties
  • De smaak van verlangen, droomrecepten en verhalen uit bezet Nederlands-Indië; Cathelijne van den Bercken, Amsterdam 2007.
  • www.desmaakvanverlangen.nl

Reageer op het artikel "De smaak van verlangen, boekbespreking"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 03-06-2015
Rubriek: Hobby en Overige
Subrubriek: Boeken
Special: Indische keuken en kampperiode
Bronnen en referenties: 2
Recensies…
Deze rubriek bevat artikelen welke naast objectieve informatie ook subjectieve informatie in vorm van een recensie bevat.
Schrijf mee!