InfoNu.nl > Hobby en Overige > Boeken > Recensie: Tussen droom en daad
recensie

Recensie: Tussen droom en daad

Recensie: Tussen droom en daad “Want tussen droom en daad staan wetten in den weg en praktische bezwaren”, zo schreef Willem Elsschot in een gedicht over het huwelijk in 1910. Het citaat is ook van toepassing op communicatie over beleidsintenties door de overheid. Dave Gelders schreef een proefschrift over deze vormen van vroegtijdige beleidscommunicatie.

Over het boek

Auteur: Dave Gelders
Titel: Tussen droom en daad. Communicatie over beleidsintenties door de overheid
Uitgave: Brugge, Uitgeverij Vanden Broele, 2006
Blz.: 298
ISBN: 90 8584 131 5

Over de auteur

Dave Gelders is postdoctoraal onderzoeker van de Onderzoeksraad K.U. Leuven, verbonden aan de School voor Massacommunicatieresearch en redacteur van het tijdschrift 'Burger, bestuur & beleid'. 'Tussen droom en daad' is de handelseditie van zijn proefschrift.

Inhoud

De publieke opinie masseren

“In Afghanistan krabbelt de vrede langzaam op. Ook dankzij de luchtmacht”. Het is januari 2006. De Nederlandse politiek is in de ban van de uitzending van een troepenmacht naar Uruzgan, in het zuiden van Afghanistan. In diezelfde weken is, zeer frequent, een reclamespotje op televisie te zien van de Nederlandse luchtmacht. In het spotje wordt betoogd dat de wederopbouw in Afghanistan nodig en gewenst is en dat de Nederlandse troepen daar een substantiële bijdrage aan leveren. Het parlement moet dan nog beslissen, maar het ministerie van Defensie masseert alvast de publieke opinie.

Dit is een typisch voorbeeld van ‘communicatie over (nog) niet aanvaard beleid’. In veel gevallen gaat het om ministers die voor hun beurt praten. Andere voorbeelden in Nederland zijn de publiciteit en besluitvorming rond rekeningrijden in 2000 en de belastingherziening in 1999. Toen waagden respectievelijk minister Netelenbos van Verkeer en Waterstaat en minister Zalm van Financiën zich aan actieve publieksvoorlichting, terwijl de beleidsvoorstellen nog door de Tweede en Eerste Kamer moesten worden behandeld. Vlaanderen kent in diezelfde periode kleurrijke voorbeelden van dit soort ‘government by announcement’ rond het al dan niet af te schaffen kijk- en luistergeld en het al dan niet te legaliseren gebruik van cannabis.

Beleidscommunicatie

Tot nu toe bestond er voor ‘communicatie over nog niet aanvaard beleid’ weinig academische aandacht. Publicaties over ‘proefballonnetjes’ en ‘lekken’ in de politiek, en over het ontwerpen van overheidsvoorlichting laten zien dat het grenzenwerk tussen beleid en communicatie in een groeiende belangstelling staat. Maar het vakgebied ‘overheidscommunicatie’, waar ook het werk van Gelders onder valt, is nog jong en zeker niet vergaand ontgonnen. Overheidscommunicatie kent vier functies:
  1. legitimatie, door openbaarmaking en voorlichting (communicatie over beleid);
  2. instrumenteren, door campagnevoering (communicatie als beleid);
  3. draagvlakontwikkeling, door interactie en coproductie (communicatie voor beleid) en
  4. transparantie, door begrijpelijk beleid te maken (communicatie in beleid).

“Tussen droom en daad” beweegt zich langs deze functies. Vroegtijdige beleidscommunicatie wil legitimeren, maar onttrekt zich aan de wettelijke verplichting; het wil instrumenteren, maar dan prematuur; het wil ook draagvlak ontwikkelen, maar niet interactief; en transparant, ten slotte, kan het niet zijn, simpelweg omdat als beleid en communicatie één zijn, communicatie niet aan beleid vooraf kan gaan. Communicatie in beleid is echter in hoofdzaak nog toekomstmuziek.

Vragen over vroegtijdige beleidscommunicatie

Wat is er nu zo interessant aan communicatie over (nog) niet aanvaard beleid? Volgens Gelders is dit verschijnsel almaar belangrijker geworden door diverse ontwikkelingen in de politiek, de samenleving en de media, zoals verplaatsing en verspreiding van macht, individualisering, ontideologisering, mediatisering van de politiek en interpreterende journalistiek. Hierdoor zouden politici minder goed weten wat er leeft onder de bevolking en zodoende meer behoefte hebben aan profilering. Nu lijkt mij dat een beperkt niveau van kennis en consensus van alle tijden is en zullen eerder pull dan push factoren communicatie over beleidsintenties aanjagen. Ik doel daarmee op de media als ‘zevende macht’ in de machtenparade en op de mondige kiezer, hongerig naar informatie en invloed. Zij ‘trekken’ aan politici, willen horen wat hun dromen zijn en deze duiden. Dit roept vragen op over de wenselijkheid en toelaatbaarheid van vroegtijdige beleidscommunicatie, en naar de kwaliteitseisen die eraan moeten worden gesteld.

Gelders behandelt deze vragen vooral in het eerste deel van zijn boek. Kwaliteitseisen worden gezocht in de wetgeving en plichtenleer in Nederland en België. In Nederland hebben twee staatscommissies voor overheidscommunicatie, de Commissie-Wallage (2001) en de Commissie-Wolffensperger (2005), voorwaarden geformuleerd waaraan communicatie over nog niet aanvaard beleid moet voldoen. Een Projectgroep Niet Aanvaard Beleid heeft dit uitgewerkt in richtlijnen. Samenvattend staat vroegtijdige beleidscommunicatie ter discussie wanneer de overheid massamediale publieksmiddelen wil inzetten en het onderwerp controversieel is. Volgens de richtlijnen van de Projectgroep schiep de Luchtmacht met haar spotjes een toelaatbaarheidsprobleem. Uit het juridische en deontologische kader van Nederland en België volgen uiteindelijk zeven kwaliteitscriteria voor communicatie over beleidsintenties: ze moet tijdig, feitelijk, consistent, identificeerbaar en proportioneel zijn, het moet duidelijk zijn in welke fase van het beleidsproces de informatie zich situeert, en de competentie van de ministers die beleidsintenties formuleren moet duidelijk zijn.

Politieke context

De ‘objectieve kwaliteitsparameters’ zijn vervolgens verwerkt in interviews met communicatieprofessionals en in case-analyses. Omdat de politiek-ambtelijke verhoudingen nogal verschillen tussen Nederland en België, werden landspecifieke uitkomsten verwacht. Weliswaar spelen in België de ministeriele kabinetten een grote rol in de beleidsvoorbereiding en in Nederland het ambtelijk apparaat, maar het blijkt dat communicatie over nog niet aanvaard beleid in beide landen vooral een kwestie is van politieke context. Wellicht bevestigt dit de toenemende politisering van overheidscommunicatie en de rol van ‘spindoctoring’ in met name Nederland. Communicatieprofessionals in beide landen achten ‘feitelijkheid’ en ‘volledige informatie inzake de deelfase van het beleid’ de belangrijkste criteria voor vroegtijdige beleidscommunicatie. De cases over kijk- en luistergeld en over cannabis die Gelders uitwerkt, illustreren respectievelijk de gebrekkige communicatiepraktijk over nog niet aanvaard beleid in Vlaanderen en de nieuwe regeer- en communicatiestijl (in het bijzonder de ‘opendebatcultuur’) op federaal niveau in België.

Te veel hooi

Na lezing van “Tussen droom en daad” zijn we heel wat wijzer. Communicatie over beleidsintenties komt vaak voor en wordt verdedigd met de argumenten dat het voorziet in de behoefte aan informatie in een democratie, beter van de minister of het ministerie zelf kan komen dan van anderen, en de implementatie en handhaving van beleid bevordert doordat het latere verrassingen bij burgers en organisaties vermijdt. Daar staat tegenover dat vertrouwelijke politiek-ambtelijke afwegingen (beleidsintimiteit) in gevaar worden gebracht, er wordt geanticipeerd op goedkeuring door de bevoegde overheid, en er kans is op verwarring tussen beleidsintenties en beleidsbeslissingen. Criteria voor deze vorm van beleidscommunicatie en een discussie hierover in de beroepspraktijk zijn gewenst. Gelders vult deze leemte, maar neemt daarbij ook nogal veel hooi op zijn vork. Het bronnenonderzoek, de surveys en interviews hebben zeer veel informatie opgeleverd en geprobeerd is om dit te ordenen in een ingewikkelde geneste structuur van twee landen, verschillende bestuursniveaus en beroepspraktijken. Een proefschrift wordt de hieruit voortvloeiende lengte en gedetailleerdheid nog vergeven, maar een kortere handelseditie vraagt dan om een ingrijpende herziening. “Tussen droom en daad” had aldus nog korter kunnen zijn. De opzet om op zoek te gaan naar ‘objectieve kwaliteit’ en ‘subjectieve kwaliteit’ van communicatie over beleidsintenties volstaat. Een apart hoofdstuk over politieke context en een flink deel van de beschrijvende informatie over de communicatieprofessionals kunnen gemist worden. Aan de andere kant lijken de centrale probleemstelling en het algemeen theoretisch kader te zijn weggevallen. Die hadden aan de korte inleiding mogen worden toegevoegd. Voorts zou het niet hebben misstaan als de cases vóór in plaats van achter in het boek werden beschreven.

Aanbevelingen

“Tussen droom en daad” sluit af met vier aanbevelingen voor de beroepspraktijk van beleidscommunicatie. Die praktijk is gebaat bij slagkrachtige controlecommissies met gezag, visuele ondersteuning bij communicatie in de fase van beleidsvoorbereiding, kwaliteitsanalyse, en om tenslotte de vinger aan de pols te houden het oprichten van een denktank en het organiseren van trainingssessies. De aanbevelingen zijn op hun plaats. We leven in een tijd waarin nieuwe snelle media invloed hebben op beleid en politiek. Vroegtijdige beleidscommunicatie zal verder toenemen, vooral in aanloop naar verkiezingen. De verkenning en analyse van Gelders draagt bij aan een beter begrip en een effectievere sturing van dit proces. Voor overheidscommunicatie is zijn onderzoek een belangrijke bouwsteen in de disciplinevorming van dit vakgebied.

In februari 2006 werd besloten dat de Nederlandse militairen naar Uruzgan worden uitgezonden. De spotjes van de Luchtmacht verschenen minder frequent en de inhoud was veranderd. De droom was daad geworden.
© 2009 - 2018 Janeberg, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Politieke communicatie: inzicht in de werkwijzeWat is politieke communicatie? In welk opzicht verschilt politieke communicatie van overheidscommunicatie? Hoe wordt pol…
Toerekenbaarheid bij onrechtmatige daadÉén van de belangrijkste bronnen van verbintenissenrecht is de onrechtmatige daad. Om van een onrechtmatige daad te kunn…
Lucide dromen: droom waarin je bewust bent dat je droomtEen Lucide droom is een droom waarin je bewust bent dat je droomt en waarin je de gang van zaken kunt beïnvloeden. Het s…
Onrechtmatige daadÉén van de belangrijkste bronnen van verbintenissenrecht is de onrechtmatige daad. De onrechtmatige daad is een veel voo…
Rechtvaardigingsgronden bij onrechtmatige daadIndien er sprake is van een onrechtmatige daad op grond van 6:162 lid 2 zijn er nog een aantal rechtvaardigingsgronden d…

Reageer op het artikel "Recensie: Tussen droom en daad"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Janeberg
Gepubliceerd: 13-03-2009
Rubriek: Hobby en Overige
Subrubriek: Boeken
Recensies…
Deze rubriek bevat artikelen welke naast objectieve informatie ook subjectieve informatie in vorm van een recensie bevat.
Schrijf mee!