InfoNu.nl > Hobby en Overige > Boeken > Het raadsel Spinoza; Irvin D. Yalom
recensie

Het raadsel Spinoza; Irvin D. Yalom

Het raadsel Spinoza; Irvin D. Yalom Het raadsel Spinoza van de wereldberoemde schrijver en psychiater Irvin D. Yalom is een fascinerend boek over het leven van de grote denker Spinoza en de fascinatie van de nazi's voor deze filosoof van Joodse afkomst. Een mengeling van feiten en fictie, waarin Yalom - zeer gedocumenteerd - grip probeert te krijgen op de (on)verenigbaarheid van ratio en religie en hoe de filosofische zienswijze van Spinoza abusievelijk in de nazi-ideologie werd omarmd.

Spinoza

Benedictus (of Baruch) Spinoza (1632-1677) werd geboren in Amsterdam als zoon van Portugees-Joodse ouders. Toen hij 23 jaar oud was werd er door de Joodse gemeenschap een "chelem" (banvloek) over hem uitgesproken vanwege zijn vrijzinnige opvattingen. Spinoza groeit uit tot de grootse 17e eeuwse denker van Nederland. Zijn filosofie valt onder de stroming substantie-monisme."Eén substantie" en die ene substantie is God of de natuur, waarin alles zijn verklaring vindt.
Spinoza leidde na de banvloek, die hem voorgoed afscheidde van zijn familie en de gehele Joodse gemeenschap, een teruggetrokken bestaan en voorzag in zijn levensonderhoud door het geven van lessen en het slijpen van lensen. Ondertussen schreef hij zijn belangrijkste werken: Tractatus Theologico Politicus en Ethica.
Na de banvloek woonde Spinoza in Rijnsburg, Voorburg en Den Haag. In Den Haag stierf hij in 1677 ten gevolge van tuberculose.

Het raadsel Spinoza

De roman The Spinoza problem(2012) van de beroemde psychiater en schrijver Irvin D. Yalom verscheen eveneens in 2012 in Nederlandse vertaling onder de titel Het raadsel Spinoza bij uitgeverij Balans, ISBN 9 789460 033742.

In zijn voorwoord legt Yalom uit dat hij er vijftig jaar over heeft gedaan om tot het schrijven van dit boek te komen. Een roman schrijven over iemand zoals Spinoza die een contemplatief leven leidde en wiens leven maar door weinig opmerkelijke gebeurtenissen werd gekenmerkt, is een regelrechte uitdaging. Yalom ging uiteindelijk die uitdaging aan, omdat de filosofie van Spinoza voor hem ook van betekenis is in zijn vakgebied. Een bezoek aan het Spinoza museum in Rijnsburg gaf de doorslag. Yalom besloot een roman te schrijven over het innerlijk leven van Spinoza. In zijn werk Ethica wijdt Spinoza aandacht aan het overwinnen van de slavernij van de hartstochten. En volgens Yalom kun je daarover alleen schrijven als je persoonlijke ervaringen hebt opgedaan met het overwinnen van hartstochten. In ons hedendaags jargon zouden we spreken over een "ervaringsdeskundige". Spinoza was dan wel een ervaringsdeskundige begiftigd met een super intellect.
Yalom kleedt Spinoza dus aan met hartstochten om vervolgens te laten zien hoe hij deze via de ratio overwint.

Yalom heeft het schrijven van deze roman zeker niet cadeau gekregen. Hij heeft zich niet alleen in de werken van Spinoza verdiept, maar ook in de Thora en de Talmoed, net zo goed als in de Bijbel. Daarnaast heeft hij zich uitvoerig gedocumenteerd over de nazi-ideologie, toegespitst in de persoon en werken van oorlogsmisdadiger Rosenberg.

Ratio en religie

Eén van de meest interessante thema's in de filosofie is wel de (on)verenigbaarheid van ratio en de rituelen en het bijgeloof dat gepaard gaat met religie. Met andere woorden hoe kun je super intelligent zijn en toch religieus. Voor Spinoza was dat niet verenigbaar, voor hem gold alleen de ratio (God is de natuur en alles maakt deel uit van een causaal netwerk). Yalom voert in zijn roman de fictieve persoon Franco op, die - na de cherem (banvloek) van Spinoza door de Sefardische Joden - als vriend in discussie gaat met Spinoza over dit thema. Franco kan zich vinden in het gedachtengoed van Spinoza, maar leeft ook met voldoening zijn leven als rabbijn in de veronderstelling dat hij het jodendom van binnenuit kan veranderen.
Yalom geeft gestalte aan deze discussie aan de hand van het werk Tractatus Theologico Politicus versus de Joodse geschriften. Een soort hoor en wederhoor. Eruit komen doe je nooit echt, met alle respect voor elkaar blijven Spinoza net zo goed als Franco het eigen standpunt huldigen.
In de controverse tussen ratio en religie slaagt Yalom er heel goed in om het niet al te eenvoudige gedachtengoed van Spinoza helder te krijgen.

Alfred Ernst Rosenberg

Het boek is tweeledig. Hoofdstukken over enerzijds het leven en het gedachtengoed van Spinoza en anderzijds de opkomst van de nazi-ideologie, waarin voor Alfred Ernst Rosenberg de hoofdrol is weggelegd. Voor wat betreft het leven van Rosenberg tastte de schrijver veel minder in het duister dan over het leven van Spinoza.
Alfred Ernst Rosenberg (1893-1946) was een zoon van Baltisch-Duitse ouders. Via zijn journalistieke loopbaan werd hij lid van de NSDAP, waarvan ook Hitler lid was. In zijn belangrijkste werk Der Mythos des 20. Jahrhunderts verwoorde hij zijn anti-semitische en anti-christelijke gedachten. Toen Hitler in 1933 definitief aan de macht kwam, werden bibliotheken geplunderd en vonden er regelmatig boekverbrandingen door nazi's plaats van boeken die niet strookten met de nazi-ideologie. Onder leiding van Rosenberg werden ook de boeken van het Spinozamuseum te Rijnsburg geconfisqueerd. In 1946, na de Tweede Wereldoorlog, stond hij in Neurenberg terecht als oorlogsmisdadiger en werd vervolgens opgehangen.
Aan de hand van sessies tussen Rosenberg en een fictieve psycho-therapeut Friedrich Pfister illustreert Yalom de verknipte geest van de nazi-misdadiger Rosenberg. Op een manier zoals hij zelf ook met een man als Rosenberg zou hebben gewerkt.

Amor dei intellectualis

Spinoza was van oorsprong Joods, maar zag deze religie en ook die van het Christendom liever vervangen door de Amor dei intellectualis, intellectuele liefde voor God, i.e. het begrijpen van de wetten van de natuur als universele religie. En daar ligt de link tussen Spinoza en de nazi-ideologie: het verwerpen van de vigerende religies; wat Spinoza betreft filosofisch en pacifistisch bezien, maar in de nazi-ideologie ontaard en verworden tot anti-semitische en anti-christelijke barbarij. Zoals Yalom het schetst was het voor een rasechte nazi vooral onverteerbaar dat er zich onder het "inferieure" ras van de Joden grote denkers bevonden als o.a. Freud en Einstein. Om Spinoza konden ze kennlijk niet heen. Dat is de reden dat de boeken uit zijn bibliotheek niet zijn verbrand.

In het spoor van Spinoza

Wie het boek van Yalom over Spinoza leest moet dit haast wel bekronen met een bezoekje aan het Spinoza Museum in Rijnsburg. In deze gerestaureerde woning uit de 17e eeuw is o.a. de boekencollectie van Spinoza te bewonderen, alsmede diverse drukken van zijn Tractatus Theologico Politicus, enige correspondentie e.d. De boekencollectie is overigens niet de collectie die Spinoza in zijn bezit had; die werd na zijn dood geveild. Echter zijn de werken door de Vereniging Spinoza weer aangekocht. In de Tweede Wereldoorlog werden zij door de Duitsers in beslag genomen, maar de boeken kwamen in 1946 weer in Rijnsburg. Het huis in Den Haag waar Spinoza tot aan zijn dood woonde, Domus Spinozana, aan de Paviljoensgracht is alleen aan de buitenkant te bezichtigen. Voor actuele informatie zie www.spinozahuis.nl.
© 2013 - 2019 Plato, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Levenskunst volgens SpinozaBenedictus de Spinoza (Amsterdam, 1632 - Den Haag, 1677) is één van de meest consequent rationele filosofen die we kenne…
Filosofie voor beginners: De Barok (de 17e eeuw)Filosofie voor beginners: De Barok (de 17e eeuw)In de 17e eeuw begint de Barok. In dit tijdperk zijn er veel spanningen tussen onverzoenlijke contrasten. Aan de ene kan…
Het begrip 'natuur' bij Descartes, Hobbes en SpinozaHet begrip 'natuur' bij Descartes, Hobbes en SpinozaHet begrip 'natuur' speelt in het werk van Descartes, Hobbes en Spinoza een belangrijke rol. Geen van de drie gebruikt h…
recensieDe Schopenhauer kuur, een roman van Irvin D. Yalom"De Schopenhauer-kuur" is een uiterst leesbare roman van schrijver en psychiater Irvin D. Yalom. In de roman "De Schopen…
recensieNietzsches TranenNietzsches Tranen is de titel van een boek van psychiater en schrijver Irvin D. Yalom. Van dit boek verscheen in februar…
Bronnen en referenties
  • Wikipedia
  • www.spinozahuis.nl

Reageer op het artikel "Het raadsel Spinoza; Irvin D. Yalom"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Plato
Laatste update: 15-02-2013
Rubriek: Hobby en Overige
Subrubriek: Boeken
Bronnen en referenties: 2
Recensies…
Deze rubriek bevat artikelen welke naast objectieve informatie ook subjectieve informatie in vorm van een recensie bevat.
Schrijf mee!