InfoNu.nl > Hobby en Overige > Fotografie > Oude familiefoto’s dateren: wanneer is die foto gemaakt?

Oude familiefoto’s dateren: wanneer is die foto gemaakt?

Oude familiefoto’s dateren: wanneer is die foto gemaakt? Oude foto's waarvan niemand meer weet wanneer ze gemaakt zijn, of zelfs wie er op staat. Veel mensen hebben ergens in de kast oude vergeelde kartonnetjes liggen, of hele oude zwart-witfoto’s. Zulke foto's kunnen een schat aan informatie over de familiegeschiedenis bevatten. Maar hoe kom je erachter wie erop staat? En voor welke gelegenheid een foto gemaakt is? De laatste jaren is er een grotere belangstelling voor de eigen stamboom en familiegeschiedenis ontstaan, onder andere door programma's als Verborgen Verleden. Oude familiefoto's geven een familieverhaal kleur en de namen in de stamboom een gezicht. Om de mensen en hun verhalen niet te vergeten, is het leuk en belangrijk om familiefoto's te bewaren, en als dat nodig is nader onderzoek te doen om de foto’s te dateren. Een aantal dateringstips kunnen je helpen met het dateren van foto's die gemaakt zijn tussen 1842 en circa 1915.

Inhoudsopgave


Waar te beginnen? In gesprek en op onderzoek uit

Oude familiefoto's dateren vraagt enige tijd en toewijding, maar kan ook een heel interessant avontuur zijn. Het is daarom zeker de moeite waard om je te verdiepen in je stamboom en in de details van de foto’s die je gevonden hebt.

De eerste stap is niet voor iedereen mogelijk, maar als je deze wel kunt nemen heb je mogelijkerwijs toegang tot een schat aan informatie. Probeer in gesprek te gaan met je ouders of grootouders: weten zij nog wie op de foto staan? Hebben zij hen gekend, of hebben hun ouders over hen gepraat? Werd er in de familie überhaupt veel over het verleden gepraat? Wie heeft nog contact met wie? Vergeet daarbij ook niet (oud)ooms en (oud)tantes, neven en nichten. Wellicht hebben ook zij nog foto's.

Afb. 1: stamboom / Bron: ClkerFreeVectorImages / PixabayAfb. 1: stamboom / Bron: ClkerFreeVectorImages / Pixabay
Een volgende stap is het uittekenen van een stamboom die in ieder geval teruggaat tot 1850. Deze kan een hulpmiddel zijn bij het identificeren van een geportretteerde. Denk bij het maken van de stamboom aan je ouders, grootouders, overgrootouders, betovergrootouders en oud-ouders, maar als het kan ook aan hun broers en zussen. De eerste portretstudio’s stammen uit 1841. In de vroege periode konden echter alleen zeer gegoede families een foto laten maken. De kans is daarom het grootst dat een familiefoto uit de jaren 1860 of later stamt. Met een stamboom die teruggaat tot ca. 1850 zul je een groot deel van je familie ‘in beeld’ hebben, personen die mogelijkerwijs op de foto staan.

Voor een familie die stamt uit Nederland is een stamboom maken die tot in de negentiende eeuw teruggaat, niet heel moeilijk. Ook als je niet meer de kans hebt om met oudere familieleden te spreken, kun je aanknopingspunten vinden in de online databank van WieWasWie (bron 19). Binnen deze online databank zijn verschillende regionale archieven aan elkaar gekoppeld. De kans is groot dat een zoektocht daar resultaat oplevert.

Aanknopingspunten vinden in foto en context

Wanneer je een oude foto gaat dateren, zijn er verschillende aspecten om rekening mee te houden. Denk daarbij aan de persoon op de foto, de soort afdruk, het gewicht en het formaat van de foto, de stijl van de foto, de fotograaf, de kledingstijl van de geportretteerde, en de collectie waarin de foto zich bevindt. Dit zijn best een aantal zaken om te onderzoeken, maar op hoe meer vragen je een antwoord kunt geven, hoe betrouwbaarder de datering zal zijn.

De persoon op de foto

Wanneer je weet wie er op de foto staat, heb je al een tijdskader wanneer de foto genomen kan zijn, namelijk tussen het geboorte- en sterftejaar van de persoon in kwestie. Het nader dateren kan echter nog steeds interessant zijn, omdat de foto misschien voor een gelegenheid gemaakt is.

Het kan ook zijn dat je alleen een vermoeden hebt wie er op de foto staat, en dat je bijvoorbeeld twijfelt of het de moeder of de dochter is. Juist dan kan dateren interessant zijn om te achterhalen bij welke generatie de foto hoort.

Maar let op: het kan zijn dat je na wat verder onderzoek erachter komt dat een foto beslist niet gemaakt kan zijn tijdens het leven van de geportretteerde in kwestie. Bijvoorbeeld omdat deze overleden is vóór de verschijning van bepaalde fotokenmerken, zoals bijvoorbeeld uitbundige studioreclame op het karton. In zo'n geval is het goed mogelijk dat de foto een latere herdruk is, als herinnering aan de overledene! (bron 7)

Afb. 2: foto's van een echtpaar in een carte de visitealbum / Bron: © Collectie InfoteurAfb. 2: foto's van een echtpaar in een carte de visitealbum / Bron: © Collectie Infoteur
Een foto in zijn context
Soms kun je al zaken over een foto te weten komen door de collectie waarin de foto zich bevindt. Komt de foto van vaders of moeders kant van de familie? Is de foto samen met andere foto’s bewaard, bijvoorbeeld in een album, of, heel plat; in een schoenendoos? Wellicht ontdek je dat er meerdere foto’s van dezelfde persoon te vinden zijn. Ook binnen een fotoalbum kunnen foto’s die naast elkaar ingestoken zijn een aanwijzing geven over wie de geportretteerde is. Een goed voorbeeld zijn portretten die ter gelegenheid van een huwelijk zijn gemaakt. Tegenwoordig gaat het bruidspaar vaak samen op de foto, maar in de negentiende eeuw was het niet ongebruikelijk dat het bruidspaar tegelijkertijd aparte foto’s liet maken. Gebruikelijk is dan wel dat de partners op de twee foto’s in elkaars richting kijken. Afbeelding 2 is daarvan een voorbeeld.

Soms is op een foto de gelegenheid waarvoor de foto gemaakt werd, duidelijk in beeld gebracht. Denk hierbij aan een doop (doopjurk), een huwelijk (jurk, trouwboeket) of een communie of geloofsbelijdenis (te herkennen door bijvoorbeeld de aanwezigheid van een bijbel of rozenkrans). Naast deze gelegenheden waren ook een (bijzondere) verjaardag, een kledingwissel in het leven van een kind (voor een jongen: van jurk naar korte broek en later naar lange broek) of een huwelijksjubileum een reden om naar de fotograaf te gaan.

Een bijzonder negentiende-eeuws verschijnsel is de post-mortem fotografie: een foto van de overledene op zijn of haar sterfbed of in de kist. Waar wij dit idee misschien luguber vinden, was dit toen vaak voor de nabestaanden de enige manier om nog een foto van hun geliefde te kunnen krijgen als herinnering.

De foto zelf: afdrukprocedé en verschijningsvorm

Foto’s moeten worden afgedrukt op een basis, zoals koper, glas, ijzer of papier. Hieraan kun je vaak het fototype herkennen. Wanneer mensen oude foto’s hebben, gaat het meestal om kartonnetjes. Dit zijn cartes de visite of kabinetkaarten: dunne papieren foto’s op een kartonnetje van een vast formaat geplakt.

Het afdrukprocedé is voor een leek soms moeilijk te herkennen. Daarom is het nuttig om een beknopte omschrijving van de verschillende fototypen in Nederland te geven. De website van Graphic Atlas (bron 15) biedt uitgebreide informatie per fototype. Toch blijft het bepalen van het afdrukproces soms lastig. Gelukkig kun je ook dateren op andere kenmerken. Dit is voor een groter publiek haalbaar, en niet per sé minder nauwkeurig.

Verschillende fototypes in de negentiende eeuw

Vanaf 1842 werden in Nederland verschillende fototypes gemaakt. Vaak kan door het identificeren van het fototype al een grove dateringsperiode vastgesteld worden.

Afb. 3: daguerreotypie uit 1848 / Bron: Fermín Isaza, nacido en Envigado, Antioquia en 1809. Fotografía perteneciente a maumana / Wikimedia CommonsAfb. 3: daguerreotypie uit 1848 / Bron: Fermín Isaza, nacido en Envigado, Antioquia en 1809. Fotografía perteneciente a maumana / Wikimedia Commons
1842 t/m 1865: de daguerreotypie
Een daguerreotypie is een afdruk op een metalen plaat (koper) met een zilverlaag. Het is een enkele, niet te reproduceren foto, die in een cassette of doosje wordt bewaard. De daguerreotypie is altijd spiegelbeeldig. Wanneer je de kijkrichting verandert, kan de foto positief of negatief gezien worden. Dit laatste is de gemakkelijkst te herkennen eigenschap van de daguerreotypie.

1852 t/m 1862: de ambrotypie

Een ambrotypie is een foto op glas. Het gaat om een glasnegatief dat positief wordt met behulp van een donkere achtergrond. Ze wordt bewaard achter glas, in een lijst of in een cassette. De ambrotypie wordt vaak verward met de daguerreotypie. Echter, de ambrotypie heeft een donkerdere uitstraling en kan niet vanuit verschillende kijkrichtingen zowel negatief als positief gezien worden. De ambrotypie kan niet gereproduceerd worden en is dus uniek.

Afb. 4: ferrotypie uit 1928 / Bron: © Collectie InfoteurAfb. 4: ferrotypie uit 1928 / Bron: © Collectie Infoteur
1860 t/m 1870: de ferrotypie of tintypie
De ferrotypie is een directe positieve afdruk op een dun metalen plaatje, zoals ijzer. Ze wordt ook wel tintypie genoemd. Deze methode was erg populair tussen 1860 en 1870, omdat ze goedkoper was dan de daguerreotypie. Echter, ook daarna, zelfs tot in de 20e eeuw, werd ze nog gebruikt door rondreizende fotografen op jaarmarkten en kermissen. De afdruk was snel klaar en kon zo meegenomen worden. Een ferrotypie is altijd spiegelbeeldig.

De ferrotypie kan net als de ambrotypie en de daguerreotypie in een mooie cassette opgeborgen zijn, als deze in een studio is gemaakt. Deze foto’s behoren vrijwel zeker in de periode 1860 tot 1870 thuis. Andere ferrotypies hebben geen houder en zijn los in de hand te houden. Dit geldt waarschijnlijk vooral voor foto’s die door reizende fotografen zijn gemaakt.

Een losse ferrotypie is te herkennen door er een magneet tegen aan te houden. Is je foto magnetisch, dan is het een ferrotypie. Soms is er ook schade aan de foto in de vorm van roest, zoals ook op de voorbeeldfoto (afbeelding 4) van twee jongedames uit 1928.

1854 t/m 1890: de carte de visite - met albuminedruk

Een carte de visite is een kartonnetje met een afmeting van circa 10,5 cm x 6,5 cm met daarop dun fotopapier geplakt. De foto zelf kan gemaakt zijn volgens verschillende methodes gedurende de negentiende eeuw. Van alle genoemde fototypes zijn er van de carte de visite veruit de meeste gemaakt, en gedurende de langste periode geproduceerd. Daarom wordt verderop nog verder ingegaan op het preciezer dateren van een carte de visite.

De eerste cartes de visite zijn zogenaamde albuminedrukken. Later komen ook de kooldruk en verschillende zwart/wit-procedés in omloop. Albumine zit in eiwit en werd gebruikt om het papier van tevoren te prepareren. Een eigenschap van een albuminedruk is vergeling door de loop van de tijd. Hieraan kan deze soort foto dus ook herkend worden. Over het algemeen zijn de meeste cartes de visite tot ongeveer 1890 albuminedrukken (bron 7).

1870 t/m 1895: de carte de visite - met kooldruk

Ook deze cartes de visite hebben het standaardformaat van 10,5 cm x 6,5 cm. Het verschil met de albuminedruk én de zwart-witdruk is dat de tinten zeer donker zijn en tevens onveranderlijk. De foto verbleekt of verkleurt door de tijd heen dus niet. Op deze foto’s staat meestal de tekst “onveranderlijk”, “procédé inaltérable” of “au charbon”. De kooldruk was prijziger dan andere afdrukmethoden, en dus voor minder mensen beschikbaar.

1885 t/m 1915: de carte de visite - met zwart-witdruk

Vanaf 1885 ontstonden er verschillende procedés om in zwart-wit af te drukken. Deze verschillende methoden zijn vrij lastig te onderscheiden. Het formaat van het karton van de carte de visite verandert niet.

1866 t/m 1915: kabinetkaarten

Een kabinetkaart is eigenlijk niets anders dan de grote broer van de carte de visite. De standaardafmetingen van het karton zijn namelijk 16,5 cm x 10,5 cm. De afdrukprocedés kunnen zowel albumine, kooldruk of zwart-wit zijn.

Vanaf 1890: zwart-witfoto’s op slap papier

Vanaf 1890 ontstaat de mogelijkheid om foto’s op een dun fotopapier te ontwikkelen, dat niet op een karton hoeft te worden geplakt. Dit is de soort foto zoals wij hem - in het analoge tijdperk - het beste kennen. De foto kan zwart-wit of sepia zijn. Na 1900 komt het postkaartformaat in de mode. Zo konden foto’s als ansichtkaart worden opgestuurd. Foto(kaarten) die gemaakt zijn na 1906 zijn te herkennen door een ‘gesplitste’ achterkant. Rechts kan het adres geschreven worden, links de groet. Zo kennen wij de postkaart nu nog steeds.

Afb. 5: 'tip-top'-foto / Bron: © Collectie InfoteurAfb. 5: 'tip-top'-foto / Bron: © Collectie Infoteur
Vanaf 1910: 'tip-top'-foto’s
De opkomst van tip-top-fotografie laat duidelijk zien dat fotografie toegankelijk werd voor alle lagen van de bevolking. De eenvoudige tip-top-foto werd gemaakt door rondreizende fotografen op markten, jaarmarkten en kermissen. Op deze manier konden ook mensen met een lager inkomen - dienstboden, boerenknechten, arbeiders - vrij gemakkelijk een foto laten maken. De tip-top-foto was een relatief kleine zwart-witfoto op fotopapier. Soms werd hij nog op karton geplakt. De formaten konden verschillen, van vierkant tot rechthoekig, en waren niet altijd even secuur bijgeknipt. Kenmerkend is dat op de foto het tijdelijke adres van de fotograaf staat. Dit kan zowel vóór of achter de geportretteerde zijn. De voorbeeldfoto (afbeelding 5) is gemaakt in Bodegraven. Op deze foto is gebruikgemaakt van een zeer bescheiden entourage van een tafeltje met vaas en bloem. Op de meeste tip-top-foto’s is echter geen sprake van een dergelijke ‘luxueuze’ aankleding.

Wanneer je je oude familiefoto's wilt dateren, kom je in de meeste gevallen met het vaststellen van het fototype al een heel eind. Immers, daguerreotypies en ambrotypies zijn maar in een korte periode vervaardigd, waardoor je de foto al aan een bepaalde generatie kunt toewijzen. De carte de visite is echter gedurende een langere periode veelvuldig gemaakt. Daarom is het nuttig om dieper in te gaan op de karakteristieken van dit soort foto's om ze nauwkeuriger te kunnen dateren.

Het dateren van een carte de visite

Zoals eerder genoemd is, zijn de meeste cartes de visite (afgekort: CDV) gemaakt tussen 1854 en 1915. Over het algemeen kan gezegd worden dat albuminedrukken gemaakt zijn vóór 1890 en zwart/wit-foto’s na 1885. Daarnaast wordt in de loop van de periode het karton steeds dikker en de foto dus steeds zwaarder. Op zijn website heeft kenner Peter Eyckerman een meethulp staan voor de grootte en dikte van CDV’s uit verschillende periodes (bron 8). Ook D.P. Huijsmans (bron 10) geeft aanwijzingen voor het gewicht van de CDV. Hij deelt CDV’s in twee groepen in: een CDV met een gewicht lager dan 4,5 gram is vrijwel altijd gemaakt vóór 1885. CDV’s die meer wegen dan dat zijn gemaakt tussen 1886 en 1915.

Een preciezere datering kan worden vastgesteld door het onderzoeken van een reeks andere kenmerken van een CDV. Het gaat dan om de eigenschappen van het karton, studioreclame van de fotograaf op voor- en achterkant en om de inhoud van de afbeelding zelf. Denk daarbij aan de manier van poseren, het al dan niet aanwezig zijn van rekwisieten en de geportretteerden met hun kleding- en haarstijl. Deze zaken kunnen per decennium besproken worden.

Soms lijkt het dateren simpel, wanneer op de carte de visite een datum lijkt te staan. Wanneer deze is voorgedrukt in het karton, zal dit een betrouwbaar opnamejaar betreffen, omdat aan het eind van dat jaar de voorraad oude kartonnetjes werd vernietigd. Soms staat er echter ook een met de hand geschreven tekst op. Dit kan een jaartal zijn: maar niet per sé het jaar waarin de foto genomen is. Het kan ook het geboortejaar of sterftejaar van de geportretteerde zijn. Of het getal kan op een jaartal lijken, maar feitelijk een serienummer (van bijvoorbeeld een negatief) zijn (bron 5). Probeer bij twijfel daarom altijd het gevonden jaartal te controleren door het te vergelijken met andere elementen van de foto.

Ontwikkelingen tussen 1854 en 1860

In deze vroege periode zijn er in Nederland niet veel cartes de visite gemaakt. Alleen zeer gegoede mensen konden zich een foto veroorloven.

De basis van een CDV uit deze periode bestaat uit dik papier - nog geen echt karton - waarop de foto is geplakt. Dit papier is neutraal van kleur en in vergelijking met latere exemplaren erg dun. Er bestonden nog geen voorgeproduceerde kartonnetjes, dus is het papier vaak met de hand bijgeknipt. Er staat geen reclametekst op de voor- of achterkant. De fotograaf is dan ook niet te achterhalen. De afdruk is meestal een albuminedruk, en gelig of bruinig van kleur.

Wat betreft de afbeelding zelf heeft de geportretteerde vaak een pose ten voeten uit, dus van top tot teen. Dit omdat de fotografische lenzen nog beperkt waren. Een echte achtergrond is vaak afwezig, hooguit wat eenvoudige gordijnen of lakens.

Op de foto gaan was in die tijd een bijzondere gebeurtenis. De geportretteerden zullen zich op hun best gekleed hebben, en zo veel mogelijk volgens de laatste mode. Vooral bij de dames is de mode van deze periode goed te onderscheiden. De vrouw droeg in die tijd een grote, brede crinoline (hoepelrok). Ook de mouwen waren aan de onderkant breed, zodat ondermouwen zichtbaar waren (bron 2).

Afb. 6: borstbeeldportret met vignettering / Bron: © Collectie InfoteurAfb. 6: borstbeeldportret met vignettering / Bron: © Collectie Infoteur
Ontwikkelingen tussen 1860 en 1870
Ook in deze periode was fotografie nog alleen weggelegd voor de rijken. Er begon onder die groep wel een flinke foto-rage te ontstaan, ook wel cartomanie genoemd.

Wat betreft het portret zelf ging het vaak nog om een pose ten voeten uit, staand of zittend. Daarbij kan de geportretteerde steunen op een tafel of stoel. Het decor werd bij foto’s uit deze periode al wat uitgebreider. Het bestond vaak uit gordijnen, lambrisering en enkele meubelstukken (bron 6). Ook werden simpele achtergronddoeken gebruikt, die bijvoorbeeld konden suggereren dat de geportretteerde in een statige bibliotheek zit, of - vanaf 1865 - voor een raam met uitzicht op bijvoorbeeld een beroemde kerk in de stad (bron 4).

Naast het portret ten voeten uit kwam ook het borstbeeldportret voor. Deze portretten waren ‘gevignetteerd’, dat wil zeggen dat er een zachte witte krans omheen zit. In een publicatie van het Centraal Bureau voor de Genealogie wordt dit heel mooi een “wolkje” genoemd (Bron 6, p. 37).

Het karton van de CDV in die tijd was nog steeds dun en had een neutrale kleur. Soms had het karton ook een wat dikke, gekleurde rand (vaak rood). Vanaf 1865 verscheen de naam en woon/werkplaats van de fotograaf klein en met een neutraal lettertype onderaan op de voorzijde. Ook op de achterkant werden reclame-uitingen geplaatst, zoals wederom naam en adres van de fotograaf, maar bijvoorbeeld ook “fotograaf sinds 1853”.

De reclame van een fotograaf op de voor- en achterkant van een carte de visite verschilt in stijl en omvang gedurende de verschillende decennia van de negentiende eeuw. Deze gegevens komen zeer van pas bij de datering. Zowel voor Nederland als België bestaat er een naslagwerk, dat de gegevens per fotograaf omvat en tevens voorbeelden van de verschillende stijlen gedurende de negentiende eeuw (bron 11 en 13).

Wat betreft de mode verandert er in die periode niet veel. De vrouw draagt nog steeds een hoepelrok, vaak wel met een ovale vorm naar achteren. De mouw wordt iets smaller. In de kleding van de man verandert er ook niet veel, al zijn felle kleuren in de mode (die op een CDV niet echt te zien zijn). Daarnaast zijn in de herenkleding ruitpatronen en streeppatronen in de mode (bron 6 en 2, p. 107-108).

Ontwikkelingen tussen 1870 en 1880

In dit decennium komen nog steeds portretten ten voeten uit voor, maar populair wordt vooral het borstbeeldportret binnen een ovalen medaillon. Dit betekent dat er meestal geen achtergrond gebruikt werd.

Het karton werd ook in deze periode weer wat dikker. Verder ontstonden er verschillende modes van kleuren, belettering en belijning. Expert Ron Cosens geeft in zijn artikel een mooi overzicht van de variaties in chronologische volgorde (bron 5). De opmaak van het karton kan dus erg belangrijk zijn voor de datering van een foto uit deze periode.

Afb. 7: gouden medaille uit 1892 / Bron: © Collectie InfoteurAfb. 7: gouden medaille uit 1892 / Bron: © Collectie Infoteur
Dit geldt ook sterk voor de studioreclame op de achterkant. Naast naam en adres van de fotograaf werden er allerlei illustraties gebruikt, zoals bloemen of verkregen medailles. Voor hun kwaliteiten konden fotografen medailles winnen, wat natuurlijk trots aan de clientèle werd medegedeeld. Bij de medailles staat vrijwel altijd het jaartal van winnen, zodat dit een goede aanwijzing voor een vroegste datum voor een datering is.

Overigens zou in het volgende decennium, 1880-1890, de drukte op de achterkant van een carte de visite alleen nog maar toenemen.

Datering aan de hand van de mode is in deze periode wat lastiger, omdat de kleding bijna niet te zien is op een borstbeeldportret. Wanneer bij een dame wél haar jurk te zien is, kun je in de jaren 1870 een tournure verwachten. Dit betekent dat de rok vooraan ‘plat’ is, maar aan de achterkant uitsteekt - met een strik ter hoogte van de onderrug als decoratie. Na 1878 wordt de rok helemaal smal.

Bij borstbeeldportretten kan er wel naar de haardracht gekeken worden. Bij de vrouw was de mode “losjes opgestoken haar, soms met enkele pijpekrullen op de rug en veel vlechtwerk, vooral voor jonge, ongetrouwde vrouwen.” Het haar van de modieuze man was “kort, met middenscheiding, smalle snor, bakkebaarden of ringbaardje.” (Bron 2, p. 111-112)

Ontwikkelingen tussen 1880 en 1890

Vanaf de jaren 1880 wordt het laten maken van een foto voor een iets groter publiek mogelijk. Als één zin de stijl van de carte de visite in dit decennium typeert, is het ‘geen enkel stukje papier mag onbedrukt blijven.’ Foto’s uit die tijd hebben vaak prachtige, volle achtergronddoeken en ook de studioreclame, zowel op voor- als achterkant, is zeer uitbundig.

De foto’s uit deze tijd hebben vaak een romantisch thema, zoals ‘het buitenleven’, ‘in het bos’ en ‘aan zee’. Deze romantisch-natuurlijke wereld buiten de stad wordt tot uitdrukking gebracht door middel van kunstige achtergronden en voor ons wellicht kitscherig aandoende rekwisieten, zoals boomstammen, balustrades, scheepstouwen of speelgoed. Om deze scènes goed uit te laten komen, wordt er weer meer gekozen voor het portret ten voeten uit én voor een portret vanaf de knie. Door de ontwikkeling van betere lenzen en de komst van elektrisch licht in het atelier, kon makkelijker voor een specifieke ‘zoom’ gekozen worden en de scene op zijn mooist worden belicht.

Afb. 8: studioreclame rond 1880 / Bron: © Collectie InfoteurAfb. 8: studioreclame rond 1880 / Bron: © Collectie Infoteur
Het karton van de CDV wordt wederom dikker en de reclame op de achterkant soms bijna schreeuwerig. Denk hierbij aan afbeeldingen van bloemen, engelen, fotografische apparatuur - zelfs hele studio’s werden op de achterkant afgebeeld! Ook medailles blijven in deze tijd een populair onderwerp om af te drukken.

Wanneer een fotograaf hiertoe de mogelijkheid had, drukte hij op de achterkant van zijn kartonnetjes ook de naam van zijn zogenaamde ‘beschermheer’ af. Een voorbeeld is fotostudio Dupont uit Brussel, die in 1885 de graaf en gravin van Vlaanderen tot zijn klantenkring mocht rekenen en ook hun wapenschild mocht voeren op zijn producten.

Afb. 9: wapenschild van beschermheren uit 1885 / Bron: © Collectie InfoteurAfb. 9: wapenschild van beschermheren uit 1885 / Bron: © Collectie Infoteur
De mode begint eind negentiende eeuw steeds sneller te veranderen. Waar tussen 1878 en 1883 de rok van de vrouw strak is - met tevens een strak korset - komt tussen 1883 en 1890 nogmaals de tournure in de mode.

Wat opvalt is vooral de mode voor het kind. Voor het eerst gaat deze afwijken van de mode voor volwassenen. Voor jongens kwam vanaf 1883 het welbekende matrozenpak met kniebroek in zwang. De meisjes droegen een korte jurk met een strik op de rug (bron 2, p. 119-121).

Ontwikkelingen tussen 1890 en 1900

Rond 1890 ontstaat er een kentering in de stijl van de carte de visite. Na het uitbundige decennium ervóór kiest men nu voor minder franje: hoewel het karton soms nog grote studioreclame bevat, blijft de achterkant ook steeds vaker helemaal leeg. Op de voorkant staat wel de naam van de fotograaf, vaak in reliëf. Wat betreft de foto zelf kiest men in plaats van aandoenlijke tafereeltjes weer voor het statigere borstbeeldportret met vignettering.

Deze omschrijving lijkt wellicht veel op de CDV’s uit de jaren 1870-1880, waarin ook borstbeeldportretten met vignettering populair waren. Toch is het verschil goed te zien, door de dikkere kaart in het latere decennium, de lege achterkant, de zwart/wit-druk in plaats van albumine en de kleur van het karton: in de mode is tussen 1890 en 1900 vooral glanzend wit, dofgrijs of naturel (bron 6).

Uiteraard veranderde in dit decennium ook de mode. Wat betreft de damesmode verdwijnt de tournure uit beeld, waardoor de rok vrij slank wordt. De hals van de jurk wordt hoog, waardoor de nek bedekt wordt. Het opvallendste aan de mode was de mouw van de jurk: deze ontwikkelde zich in een periode van circa tien jaar van slank met bovenaan een pofmouw (1890), naar volledig gepofte mouwen (1985) en weer terug naar een kleine pofmouw rond de schouder (1899) (bron 7). Het haar van de vrouw was “losjes opgestoken met een gekrulde pony” en er werd veel gebruikgemaakt van haarstukjes (bron 2, p. 123).

De man droeg een driedelig kostuum. Zijn overhemd had een hoge, opstaande kraag met omgevouwen punten. Het haar droeg de man kort. Verder was een (grote) snor in de mode, maar een baard niet (bron 2).

Afb. 10: voorbeeld van damesmode rond 1904 / Bron: © Collectie InfoteurAfb. 10: voorbeeld van damesmode rond 1904 / Bron: © Collectie Infoteur
Ontwikkelingen tussen 1900 en 1915
In deze periode komen alleen nog zwart-witdrukken voor. Het karton van de CDV blijft in deze tijd dik en hard, maar andere kleuren komen in de mode. Op grijze kartonnetjes worden tekstkleuren als groen, wit, bruin en zwart gekozen. Ook populair is (nog steeds) glanzend wit karton met goudkleurige opdruk (bron 6). De achterkant van het karton is leeg.

Tussen 1900 en 1915 kwamen ook cartes de visites in andere formaten dan de eerdere standaard in omloop, bijvoorbeeld zeer rechthoekige foto’s voor portretten ten voeten uit. Deze portretfoto’s hebben over het algemeen geen achtergrond en hooguit een enkel rekwisiet.

Het populairste portret in deze periode is nog steeds het borstbeeldportret, maar deze komt nu zowel mét als zonder vignettering voor.

De mode voor de vrouw in deze jaren verandert snel en wordt langzaam comfortabeler. Tussen de jaren 1900-1908 varieert men nog een aantal keer met de pofmouw, die daarna verdwijnt. Het korset verdwijnt rond 1910. De mode wordt dan vrijwel in zijn geheel slank en de hals wordt bloter. Een populair kapsel is de chignon: opgestoken haar met een knot midden op het hoofd (bron 2 en 7).

De meest opvallende verandering in de herenmode rond 1910 is de overgang van de hoge, strakke boord naar een losse boord. Het haar blijft kort. Tot 1910 zijn grote snorren in de mode, daarna eerder kleine snorren (bron 2).

Voorbeelden van fotodatering: drie portretfoto’s van een jongeman, een vrouw en een kind

Wanneer je net begonnen bent met het uitzoeken van je oude familiefoto’s, kan de hoeveelheid informatie over fotodatering wat overweldigend zijn. Daarom wordt aan de hand van drie foto’s geïllustreerd, hoe je te werk kunt gaan.

Foto van een jongeman gemaakt door S. Waisvisz

De foto betreft een borstbeeldportret van een jongeman. De foto is gevignetteerd. De foto betreft een zwart-witafdruk. Op de voorkant van het karton staan de naam van de fotograaf en de plaats van zijn studio. De achterkant van het karton is leeg. De foto is 6,1 cm x 10,2 cm groot, ongeveer 1 mm dik en weegt rond de 6 gram.

Afb. 11: portret van een jongeman / Bron: © Collectie InfoteurAfb. 11: portret van een jongeman / Bron: © Collectie Infoteur
Bevindingen
  • Een CDV met zwart-witfoto stamt van na 1885.
  • Een borstbeeldportret met vignetterering was populair in de periodes 1860-1870 en 1890-1915.
  • De grootte van de kaart past het beste tussen 1860 en 1880, maar is niet eenduidig (bron 8).
  • De dikte van de kaart duidt op de periode 1885-1890 (bron 8).
  • Het gewicht van de kaart duidt op een CDV van na 1886 (bron 10).
  • Vanaf 1890 begint langzaam de reclame op de achterkant van het karton te verdwijnen.
  • De fotograaf, Simon Waisfisz, werkte van 1903-1906 in Enschede (bron 13).
  • De hoge boord en het kapsel van de jongeman kunnen gedateerd worden als ‘rond 1900’.

Conclusie
De meeste elementen wijzen naar een datering van na 1890, maar een precieze dateringsmogelijkheid biedt in dit geval het maar korte verblijf van de fotograaf in Enschede. Deze foto is gemaakt tussen 1903 en 1906.

Interpretatie
Deze jongeman lijkt rond de 15 jaar te zijn. Meestal ging men voor een speciale gelegenheid op de foto. Dit kan een verjaardag zijn, maar bijvoorbeeld ook een geloofsbelijdenis, of in dit geval mogelijkerwijs een bar mitswa. Dit omdat fotograaf Joods was en Nederland in die tijd nog erg verzuild was.

Afb. 12: portret van een vrouw / Bron: © Collectie InfoteurAfb. 12: portret van een vrouw / Bron: © Collectie Infoteur
Foto van een vrouw gemaakt door J. Dupont
De foto betreft een ten voeten uit-portret van een vrouw. Zij staat voor een neutrale achtergrond, maar heeft wel als decorstukken een luxueuze tapijt, een tafel en een gestoffeerde stoel waar zij op leunt. De vrouw draagt een hoepelrok. De foto betreft een albumine-druk. Het karton is licht en niet gelijkmatig gesneden. Op de voorkant staat klein de naam van de fotograaf. Op de achterkant staat in het klein reclame in het Frans, met onder andere de plaats - Antwerpen - en de tekst “studio opgericht in 1853”. De CDV is 6,8 cm x 10,3 cm groot, weegt tussen de 3,5 en 4 gram en is circa 0,5 mm dik.

Bevindingen
  • Een portret ten voeten uit past bij een vroege datering tot 1870.
  • Het gebrek aan een geschilderde achtergrond en de keuze voor de aanwezige rekwisieten duidt op de periode 1863-1870 (bron 4).
  • De rok van de vrouw was in de mode tussen 1850 en 1867 (bron 2).
  • De grootte van het karton is niet gestandaardiseerd, dus waarschijnlijk uit een vroege periode.
  • De dikte van het ‘karton’ duidt op de periode 1854-1870 (bron 8).
  • Het gewicht van het karton biedt alleen een ruime datering van 1861-1885 (bron 10).
  • De kleine reclame op de voorkant van de CDV en de bescheiden, doch aanwezige reclame op de achterkant wijst naar een tijdvak van 1860-1870.
  • Onderzoek naar de fotograaf leert het volgende: Joseph Dupont leefde van 1828 tot 1885. Hij was één van de oprichters van het ABP (Association belge de Photographie) en lid vanaf diens begin in 1874 tot 1881. Mogelijkerwijs was dit zijn laatste jaar als beroepsfotograaf. Aan het adres genoemd achter op de CDV werkte hij van 1860 tot 1873 (bron 11, p. 159).

Afb. 13: studioreclame J. Dupont / Bron: © Collectie InfoteurAfb. 13: studioreclame J. Dupont / Bron: © Collectie Infoteur
Conclusie
De meest betrouwbare data zijn de jaartallen tussen welke de fotograaf zijn studio op het betreffende adres had: van 1860 tot 1873. Het portret ten voeten uit en de jurk van de geportretteerde duiden op een beperking van de datering tot ongeveer 1867. Het is niet zeer waarschijnlijk dat een dame die zich in die tijd een fotograaf kon veroorloven, niet volgens de laatste mode op de foto ging. Daarom kun je er hier vanuit gaan dat de foto ongeveer gemaakt is tussen 1860 en 1867.

Foto van een kind met hond, gemaakt door G. Jochmann

Op de foto staat een jongen van ongeveer drie à vier jaar oud samen met een hond. De jongen poseert ten voeten uit voor een prachtig geschilderde achtergrond. Verder staat hij op een tapijt. De jongen draagt een matrozenpakje. De foto is een zwart-witdruk. Op de voorkant staan in sierlijke letters de naam en het adres van de fotograaf (Witte Vrouwe Singel 51, Utrecht). Op de achterkant staat niks. De CDV is 6,2 cm x 10,3 cm groot en weegt tussen de 7 en 8 gram. Ze is ongeveer 1 mm dik.

Afb. 14: portret van een kind met hond / Bron: © Collectie InfoteurAfb. 14: portret van een kind met hond / Bron: © Collectie Infoteur
Bevindingen
  • De foto betreft een zwart-witfoto en is dus gemaakt na 1885.
  • De romantisch aandoende achtergrond waarvoor de jongen staat was populair rond 1880-1890.
  • De achterkant van het karton is leeg, wat duidt op een foto van na 1890.
  • De grootte van de CDV komt ongeveer overeen met de formaten uit 1870-1880 (bron 8).
  • De dikte van het karton duidt op een datering tussen 1885-1890 (bron 8).
  • Het gewicht van de kaart duidt op een CDV van na 1886 (bron 10).
  • De fotograaf heeft een lange staat van dienst gehad. In Utrecht werkte hij gedurende twee periodes: 1887-1892 en 1895-1927. De bronnen zijn niet eenduidig over hoe lang hij op het op de CDV genoemde adres gewerkt heeft, maar in ieder geval in het jaar 1895 (bron 13, 18 en 19).
  • Het matrozenpakje raakte in de mode vanaf 1883 tot in de twintigste eeuw (bron 2).
  • Het poseren met hond is een romantisch motief, wat in de mode kwam tussen 1880 en 1890, vooral na het verschijnen van de Engelse roman The Little Lord Fauntleroy in 1885 (bron 12).

Conclusie
De verschillende elementen wijzen bijna zonder uitzondering naar dezelfde periode tussen ongeveer 1880 en 1890. Het gebrek aan studioreclame op de achterkant doet vermoeden dat de foto na 1890 gemaakt is. De fotograaf heeft vele jaren in Utrecht gewerkt, maar alleen in 1895 zeker op het genoemde adres. Daarom is alleen een voorzichtige datering mogelijk tussen 1890 en 1900, met een voorkeursneiging voor het jaar 1895.

Interpretatie
De geportretteerde is een jongen in een korte broek. Tot in de negentiende eeuw droegen alle baby’s een jurk. De jongens kregen rond hun derde à vierde verjaardag voor het eerst een (korte) broek aan. Ter gelegenheid van dit overgangsmoment in de jeugd werd vaak een foto gemaakt.

Ontwikkelingen in Nederland en andere landen

Nederland is in de negentiende eeuw wat betreft de fotografie beslist geen pioniersland. De grote ontdekkingen worden gedaan in Frankrijk en Engeland. Toch liep Nederland op fotografisch gebied ook niet werkelijk achter: de eerste fotografen waren rondreizende buitenlanders (meestal Fransen), maar daarna vestigden zich ook studio’s in Nederland. Over het algemeen kan gezegd worden dat Nederland in de fotografische mode hooguit enkele maanden achterliep op de rest van West-Europa. Dit is een praktisch geluk bij het dateren van een foto, omdat daardoor ook buitenlandse bronnen voor Nederland van waarde kunnen zijn.

Wat betreft West-Europa zijn er dus geen grote nationale verschillen te noemen in de ontwikkeling van de portretfotografie. Een verschil met de Verenigde Staten is er echter wel. In Amerika bleef de daguerreotypie langer populair, en was de tintypie überhaupt een stuk populairder. Vooral soldaten uit de Burgeroorlog maakten voordat zij naar het front gingen een foto voor de achterblijvers. Bij het zoeken naar bronmateriaal moet er wat betreft Amerikaanse bronnen dus was voorzichtiger gekeken worden als het om dateren gaat (bron 1, 6, 7 en 10).

Hulp bij het dateren

Soms kan het dateren van een foto echt een puzzel zijn. De genoemde informatie kan hopelijk houvast bieden. Wanneer dit niet genoeg is, kunnen onderstaande bronnen wellicht duidelijkheid geven. In het bijzonder te noemen zijn:
  • Publicaties van het Centraal Bureau voor de Genealogie (bron 6 en 10).
  • Algemene naslagwerken voor Nederland en België (bron 11 en 13).
  • Voor het Nederlandse taalgebied is Peter Eyckerman toonaangevend op het gebied van oude fotografie. Hij heeft een interessante website met dateringsinformatie, publiceert artikelen en geeft lezingen (bron 7 en 8). Op zijn website biedt hij ook hulp bij dateren aan.
  • Voor het Engelse taalgebied is Ron Cosens een enthousiaste kenner en verzamelaar. Op zijn website heeft hij verschillende artikelen over datering gepubliceerd. Ook hij biedt op zijn website hulp bij het dateren aan (bron 3, 4 en 5).
© 2016 - 2017 Feirefiz, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Antiek: de handel in antieke meubelsAntiek: de handel in antieke meubelsEr is veel vraag naar antieke meubels. Dit is een trend van de laatste decennia, alhoewel er altijd wel veel vraag naar…
Foto's simpel en snel digitalizerenFoto's simpel en snel digitalizerenBijna iedereen heeft ze nog wel ergens liggen: foto's van vroeger. Het is verstandig deze foto's te digitaliseren voor z…
Foto's afdrukken en bestellen: online en in de winkelFoto's afdrukken en bestellen: online en in de winkelHet tijdperk van volle rolletjes naar de fotowinkel brengen is allang verleden tijd. Van analoog zijn we al een geruime…
Antiek: het verzamelen van antiek glasAntiek: het verzamelen van antiek glasEr is veel vraag naar antiek glas. Dit komt omdat mensen veel graag iets tastbaars in handen willen hebben. Antiek glas…
Mag ik foto’s van internet halen?Op het internet staan miljoenen foto’s die u eenvoudig over kunt nemen en zelf op het internet kunt plaatsen. Tenzij bij…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: © Collectie Infoteur
  • (bron 1) Bool, F. (ed. et al.); Nieuwe geschiedenis van de fotografie in Nederland. Dutch eyes. Zwolle 2007.
  • (bron 2) Conrads, M. en Zwartjes, G.; Tirions kostuumgids. Westerse kledingstijlen van de vroege middeleeuwen tot heden. Amsterdam 1981.
  • (bron 3) Cosens, R.; Cartomania 5: Medals on cards. Zie: http://www.cartedevisite.co.uk/more-info/downloads/ geraadpleegd 15-12-2015.
  • (bron 4) Cosens, R.; Cartomania: Victorian studios. The background. Zie: http://www.cartedevisite.co.uk/more-info/downloads/ geraadpleegd 15-12-2015.
  • (bron 5) Cosens, R.; Cartomania: When was that old picture taken? Zie: http://www.cartedevisite.co.uk/more-info/downloads/ geraadpleegd 15-12-2015.
  • (bron 6) Dorpel, Van den M. (et al.); Het Nederlandse fotoportret 1860-1915. Een handleiding bij het dateren en bewaren van portretfoto’s. Den Haag 1989.
  • (bron 7) Eyckerman, P.; Het dateren van oude familiefoto’s. In: GEM, Jaargang 23, nummer 4, november 2015.
  • (bron 8) Eyckerman. P.; http://spoorzoeker.petereyckerman.be/ geraadpleegd 1-11-2015.
  • (bron 9) Frizot, M. (ed. et al.); A new history of photography. Keulen 1998.
  • (bron 10) Huijsmans, D.P.; Carte de visite- en kabinetfoto’s. In: Genealogie, kwartaalblad van het CBG. Jaargang 10, nummer 1, 2004.
  • (bron 11) Joseph, S.F. (et al.); Directory of photographers in Belgium 1839-1905. Vol. I. Antwerpen 1997.
  • (bron 12) Pols, R.; Victorians in camera. The world of 19th century studio photography. Barnsley 2015.
  • (bron 13) Wachlin, S.; Photographers in The Netherlands. A survey of commercial photographers born before 1900 based on data from the Dutch population administration, city directories and newspapers. Vol. I en II. Rotterdam-Den Haag 2011.
  • (bron 14) https://en.wikipedia.org/wiki/Ambrotype ; geraadpleegd 19-12-2015.
  • (bron 15) http://www.graphicsatlas.org/ ; geraadpleegd 19-12-2015.
  • (bron 16) https://en.wikipedia.org/wiki/Tintype ; geraadpleegd 19-12-2015.
  • (bron 17) Daguerreotypie van Lucrecia Guerrero Uribe, door fotograaf Fermín Isaza in 1848. https://commons.wikimedia.org/wiki/File%3ALucreciaGuerreroUribe_1848.jpg ; geraadpleegd 3-2-2016.
  • (bron 18) www.fotografen.nl ; geraadpleegd 4-2-2016.
  • (bron 19) Gustav Johan Erik Jochmann in het RKD-archief. https://rkd.nl/nl/artists/417576 ; geraadpleegd 4-2-2016.
  • (bron 20) www.wiewaswie.nl ; 4-2-2016.
  • Alle afbeeldingen, met uitzondering van de daguerreotypie en de stamboom, komen uit de collectie van de infoteur.
  • Afbeelding bron 1: ClkerFreeVectorImages / Pixabay
  • Afbeelding bron 2: © Collectie Infoteur
  • Afbeelding bron 3: Fermín Isaza, nacido en Envigado, Antioquia en 1809. Fotografía perteneciente a maumana / Wikimedia Commons
  • Afbeelding bron 4: © Collectie Infoteur
  • Afbeelding bron 5: © Collectie Infoteur
  • Afbeelding bron 6: © Collectie Infoteur
  • Afbeelding bron 7: © Collectie Infoteur
  • Afbeelding bron 8: © Collectie Infoteur
  • Afbeelding bron 9: © Collectie Infoteur
  • Afbeelding bron 10: © Collectie Infoteur
  • Afbeelding bron 11: © Collectie Infoteur
  • Afbeelding bron 12: © Collectie Infoteur
  • Afbeelding bron 13: © Collectie Infoteur
  • Afbeelding bron 14: © Collectie Infoteur

Reageer op het artikel "Oude familiefoto’s dateren: wanneer is die foto gemaakt?"

Plaats een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Reacties

Hin Oey, 24-10-2016 19:15 #2
Weet u iets ober 'eigeel' foto's. Vooral in welke periode ik die moet plaatsen. Reactie infoteur, 25-10-2016
Beste Hin Oey,

Bedankt voor uw reactie. Ik ben niet bekend met fotografische technieken die eigeel bevatten. Het kan zijn dat u foto’s met eiwit bedoelt. Deze foto’s zijn albuminedrukken (albumine = eiwit) en krijgen door het eiwit een gele kleur. Dat juist eiwit voor een gele kleur zorgt, kan natuurlijk tot een verwarring met eigeel leiden.

Albuminedrukken werden het meest gemaakt tussen 1860 en 1890. In bovenstaand artikel kunt u daarover meer vinden, en wellicht ook meer aanknopingspunten voor het dateren van uw foto’s. Veel succes ermee.

Met vriendelijke groet,

Feirefiz

Gerrit, 17-05-2016 01:17 #1
Zeer interessante informatie. Sommige CDV-foto's zijn niet gelig of zwart/wit maar vooral blauwig. Duidt dit ook op een bepaalde tijd? Reactie infoteur, 19-05-2016
Beste Gerrit,

Bedankt voor uw reactie. Ik heb het even opgezocht, en na 1860 kwam een blauwtint in de mode voor CDV's (albumine-druk). Misschien is dit wat u bedoelt?

link: http://www.graphicsatlas.org/guidedtour/?process_id=143

Of wellicht het cyanotype, dat voor het grotere publiek eerder vanaf circa 1885 beschikbaar was?

link: http://www.graphicsatlas.org/identification/?process_id=319

Wellicht herkent u één van deze twee technieken in uw foto. Uiteraard zijn ook andere dateringskenmerken van belang. Ik hoop, dat ik u hiermee geholpen heb.

Vriendelijke groet,

Feirefiz

Infoteur: Feirefiz
Gepubliceerd: 08-02-2016
Rubriek: Hobby en Overige
Subrubriek: Fotografie
Bronnen en referenties: 36
Reacties: 2
Schrijf mee!